بخش کشاورزی وابستگی زیادی به نوسانات اقلیمی و آب و هوایی دارد. بر اساس گزارشهای سازمان فائو، حدود ۷۰ درصد از ریسکها و تهدیدهای سرمایهگذاری در بخش کشاورزی، مستقیماً ناشی از تغییرات شرایط آب و هوایی است.
این مسئله بهویژه در مزارع دیم مناطق خشک و نیمهخشک ایران بیشتر نمود پیدا میکند؛ چراکه در این نوع کشت، عملکرد و تولید شدیداً به بارندگی وابسته است و در سالهای مختلف، با نوسانات چشمگیری همراه میشود. در چنین شرایطی، احتمال کاهش عملکرد و زیان اقتصادی برای تولیدکننده بهمراتب بیشتر خواهد بود.
طبق آمارنامه زراعت سال ۱۴۰۲ منتشر شده توسط وزارت جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت محصولات زراعی دیم در ایران حدود 6 میلیون هکتار است، اما به دلیل ناپایداری اقلیمی و ضعف در مدیریت تولید، میزان برداشت آن در همان سال تنها 8 میلیون تن گزارش شده است؛ رقمی که فقط حدود ۱۰ درصد کل تولید محصولات زراعی کشور را تشکیل میدهد.
از جمله مهمترین محصولات زراعی دیم در ایران میتوان به گندم، جو و نخود اشاره کرد که هرکدام در تأمین امنیت غذایی و پایداری کشاورزی کشور نقش مهمی دارند.
در این مقاله آموزشی، به بررسی مهمترین ریسکهای موجود در کشت دیم و همچنین راهکارهای مؤثر برای مدیریت این ریسکها پرداخته خواهد شد تا مسیر پایدارتری برای تولید در این حوزه فراهم شود.
ریسکهای تولید دیم
کشاورزی دیم که بر پایه بارندگی و بدون استفاده از آبیاری استوار است، با ریسکهای متعددی روبروست که میتواند بهرهوری و پایداری تولید را بهطور جدی تهدید کند. ریسکهای کشت دیم به شرایط اقلیمی و مدیریتهای زراعی مربوط میشود که عوامل اقلیمی ازجمله بارندگی در اولویت قرار دارند.
یکی از اصلیترین چالشها در کشت دیم، کاهش میزان بارش در طول فصل رشد است. در صورت کمبارشی یا وقوع خشکسالی، نه تنها رشد گیاه متوقف میشود بلکه بذرها نیز ممکن است بهدرستی جوانه نزنند، در نتیجه بهرهوری مزرعه بهشدت اُفت میکند. پراکنش نامناسب بارش نیز ریسکی دیگر محسوب میشود؛ زیرا حتی در صورت بالا بودن مجموع بارندگی سالانه، اگر این بارشها به صورت یکنواخت در فصل رشد گیاه توزیع نشوند، گیاه در برخی مراحل حساس رشدی دچار تنش آبی خواهد شد که این مسئله تأثیر منفی مستقیمی بر عملکرد دارد.
از آنجایی که نوع، شدت، مدت و زمان بارندگی نقش مهمی در تعیین نوع گیاهِ قابل کشت دارند، انتخاب گیاهان باید با دقت و با در نظر گرفتن الگوی اقلیمی منطقه انجام شود. به عنوان مثال، کشت موفق گیاهان پاییزه مانند گندم و جو در شرایطی ممکن است که از اواسط پاییز تا اواسط بهار، بارندگی به میزان کافی و با توزیع مناسب وجود داشته باشد. در حالی که گیاهان بهاره در صورتی قابلیت رشد در کشت دیم را دارند که در فصل بهار یا اوایل تابستان بارشهایی قابلتوجه رخ دهد.
در بسیاری از مناطق کشور که تابستانهای خشک دارند، بارشهای پراکندهای که کمتر از ۵ میلیمتر در زمستان یا کمتر از ۱۲ میلیمتر در تابستان هستند، معمولاً تأثیر قابلتوجهی بر رطوبت خاک ندارند. این موضوع عملاً توان خاک برای تأمین آب مورد نیاز گیاه را محدود کرده و پایداری تولید را تهدید میکند.
راهکارهای مدیریت ریسک تولید دیم
برای مقابله با ریسکهایی که در کشت دیم وجود دارد—مانند کاهش یا پراکنش نامناسب بارندگی در طول فصل رشد—کشاورزان باید از رویکردی جامع و علمی در مدیریت مزرعه استفاده کنند. در ادامه، چند نمونه از راهکارهای مدیریت ریسک در این نوع کشت معرفی میشود:
استفاده از اطلاعات هواشناسی و پیشبینیهای فصلی
یکی از ابزارهای کلیدی برای کاهش عدمقطعیت در کشت دیم، بهرهگیری از دادههای هواشناسی و پیشبینیهای فصلی است. آگاهی از شرایط اقلیمی آینده، از جمله احتمال وقوع خشکسالی یا بارندگیهای مناسب، به کشاورزان این امکان را میدهد که در خصوص انتخاب نوع محصول، زمان کشت و سطح زیر کشت تصمیمگیری دقیقتری داشته باشند. این اطلاعات میتواند از طریق سامانههای هواشناسی و اپلیکیشنهای تخصصی به دست آید.
انتخاب ارقام مقاوم و سازگار با اقلیم منطقه
یکی دیگر از مهمترین راهکارها، استفاده از بذرهایی است که با شرایط خاص اقلیمی و خاکی هر منطقه سازگاری دارند و در برابر خشکی مقاومتر هستند. به عنوان مثال تحقیقات انجامشده در ایران ارقام خاصی از گندم دیم را معرفی کردهاند که در شرایط مختلف اقلیمی عملکرد پایدارتری دارند، از جمله:
- رقم همتا: مناسب برای دیمزارهای مناطق سرد و معتدل
- رقم کبیر: مناسب برای دیمزارهای مناطق گرمسیر و نیمهگرمسیر
- رقم ایوان: مناسب برای مناطق معتدل
- رقم سائین: مناسب برای مناطق سردسیر
استفاده از این ارقام میتواند تا حد زیادی ریسک عملکرد پایین در سالهای خشک را کاهش دهد.
مدیریت تاریخ کاشت
زمان کاشت یکی از مهمترین عوامل موفقیت در کشت دیم است. کاشت بهموقع و هماهنگ با آغاز بارندگیهای پاییزه، باعث میشود گیاه بتواند از رطوبت اولیه حداکثر استفاده را ببرد. تأخیر در کاشت، باعث کاهش زمان رشد مؤثر و بهرهوری گیاه میشود، در حالیکه کاشت زودهنگام ممکن است گیاه را در معرض سرمازدگی قرار دهد. بنابراین، انتخاب بهترین تاریخ کاشت بر اساس اقلیم محلی و الگوی بارش سالانه، یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت ریسک است.
بهرهگیری از فناوریهای نوین
کشت دیم، با وجود تمامی چالشها، همچنان یکی از پایههای اساسی تأمین امنیت غذایی در کشور محسوب میشود. اما با توجه به افزایش ناپایداریهای اقلیمی و تغییر الگوهای بارندگی، دیگر نمیتوان صرفاً بر تجربیات سنتی تکیه کرد. در این شرایط، مدیریت ریسک در کشت دیم نهتنها یک انتخاب، بلکه ضرورتی حیاتی است.
امروزه با گسترش فناوریهای نوین و ابزارهای دیجیتال در کشاورزی، امکان تصمیمگیری دقیقتر و علمیتر برای کشاورزان فراهم شده است. یکی از این ابزارها، پلتفرمهای خدمات کشاورزی دیجیتال هستند که با ارائه دادههای دقیق و تحلیلهای هوشمند، به مدیریت بهینه مزرعه کمک میکنند.
در همین راستا، پلتفرم جامع خدمات کشاورزی “اگرویار“، سامانهای با عنوان «مدیریت ریسک تولید دیم» طراحی کرده است. این سامانه بر پایه دادههای هواشناسی روزانه، اطلاعات تاریخی اقلیمی، پیشبینیهای یکساله آینده، و مشخصات خاک و گیاه مزرعه، امکان شبیهسازی عملکرد محصولات دیم را فراهم میکند. تمرکز سامانه بر محصولات دیم اصلی کشور است و اطلاعات را بهصورت کاملاً منطقهای و دقیق ارائه میدهد.
با استفاده از این ابزار، کشاورز میتواند:
- ریسک اقلیمی سال آینده را برای محصول مورد نظر ارزیابی کند
- بهترین تصمیم را برای انتخاب نوع محصول و زمان کاشت بگیرد
- از آسیبهای اقتصادی ناشی از کاهش عملکرد در شرایط بد اقلیمی جلوگیری کند
این نوع فناوریها نقش مهمی در ارتقاء تابآوری کشاورزی دیم در برابر نوسانات اقلیمی دارند و میتوانند در آیندهای نزدیک، چهره کشاورزی کشور را متحول سازند.
چند سوال رایج درباره ریسک تولید در شرایط دیم
- مهمترین عامل ریسک در کشاورزی دیم چیست؟
عوامل اقلیمی بهویژه کمبود و ناپایداری بارندگی مهمترین ریسک در مزارع دیم محسوب میشوند و بیشترین تأثیر را بر عملکرد محصول دارند. - چگونه میتوان اثر خشکسالی را در مزارع دیم کاهش داد؟
عملیات زراعی تنها تا زمانی مؤثر است که کمبود بارندگی از حد آستانه مشخصی فراتر نرود. بااینحال، بهکارگیری ارقام مقاوم به خشکی، مدیریت بهینه تاریخ و تراکم کاشت، رعایت تناوب زراعی و استفاده از روشهای حفاظتی خاک میتواند بهطور قابلتوجهی اثرات خشکسالی را کاهش دهد. - چه فناوریهایی به مدیریت ریسک در کشت دیم کمک میکنند؟
فناوریهایی مانند سنسورهای خاک و رطوبت، مدلهای پیشبینی بارندگی و نرمافزارهای تصمیمیار میتوانند به مدیریت بهتر ریسک کمک کنند.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!