نماتدها از مهمترین عوامل کاهش عملکرد در مزارع و باغات کشور هستند که هر ساله خسارت اقتصادی زیادی به محصولات وارد میکنند. اغلب کشاورزان زمانی متوجه حضور نماتدها میشوند که گیاهان به ضعف شدید، زردی، کاهش رشد یا افت عملکرد دچار شدهاند. این موجودات میکروسکوپی معمولاً در خاک یا داخل ریشه زندگی میکنند و با تغذیه از بافت گیاه، بر سلامت و تولید محصول اثرگذارند.
نماتد چیست و چه خسارتی ایجاد میکند؟
نماتدهایی که میزبانشان گیاهان هستند را نماتد گیاهپارازیت میگویند که کرمهای میکروسکوپی هستند که از اندامهای گیاه تغذیه میکنند. طی سالها بررسی مشخص شده که بیشتر گونههای خسارتزا نماتدها در خاک زندگی کرده و به سیستم ریشهای حمله میکنند.
مهمترین نماتدهای خسارتزا عبارتند از:
- نماتد ریشهگرهی (Meloidogyne spp.)
- نماتد مولد زخم ریشه (Pratylenchus spp.)
- نماتد سیستی (Heterodera spp.)
- نماتد ساقه و پیاز (Ditylenchus dipsaci)
- نماتد مرکبات (Tylenchulus semipenetrans)
این نماتدها طیف وسیعی از محصولات زراعی، باغی و گلخانهای را آلوده میکنند.
مهمترین اثرات نماتدهای بیماریزا بر گیاهان
- کاهش رشد گیاه
کاهش رشد گیاه بدلیل به خطر افتادن سلامت ریشه است. ریشهای که آسیبدیده است، توانایی جذب آب و عناصر غذایی آن بشدت محدود شده و در نهایت گیاه ضعیف و کوتاه میشود.
علائم رایج: کوتولگی بوتهها، ضعف عمومی گیاه، کاهش توسعه شاخه و برگ
- کمبود عناصر غذایی و زردی بوته
نماتدها با تغذیه و سپس تخریب ریشه منجر به مختل شدن فرآیندهای آب و جذب عناصر غذایی میشوند. در اغلب موارد، علائم آلودگی بسیار شبیه کمبود کود یا تنش خشکی است.
نشانهها: زردی برگها، حاشیه خشکی برگها، کمبود آهن، ازت یا پتاسیم، پژمردگی در ساعات گرم روز، کاهش سبزینگی گیاه
- کاهش عملکرد و اُفت کیفیت محصول
نماتدها مستقیماً باعث کاهش تولید محصول میشوند. خسارت در بسیاری محصولات میتواند بین 10 تا 80 درصد باشد.
اثرات اقتصادی شامل: کاهش وزن میوه (مانند کاهش عملکرد گوجهفرنگی در گلخانه)، کوچک شدن غدهها و ریشهها (افت تولید سیبزمینی در خاک آلوده به نماتد)، کاهش تعداد میوه یا خوشه و افت کیفیت بازارپسندی محصول
- تاثیر منفی بر سلامت ریشه گیاه
ریشه محل فعالیت اکثر نماتدهای بیماریزا است. این موجودات در زمان تغذیه، سلولهای گیاهی را تخریب میکنند.
علائم آلودگی نماتد ریشه: ایجاد گره، زخم و غده روی ریشه، پوسیدگی ریشه، گال ریشه، کاهش رشد و همچنین تخریب ریشههای فرعی، قهوهای شدن سیستم ریشه
- افزایش حساسیت گیاه به بیماریهای قارچی و باکتریایی
خسارت نماتدها فقط بهصورت مستقیم نیست؛ بلکه با آسیب به ریشه، راه ورود بسیاری از عوامل بیماریزا را هموار میکنند.
آلودگی نماتدی میتواند باعث افزایش بیماریهای زیر شود: پژمردگی فوزاریومی، ورتیسیلیوم، بیماریهای پوسیدگی ریشه و بیماریهای باکتریایی خاکزاد
در بسیاری از مزارع و باغات، خسارت اصلی بدلیل ترکیب نماتد و قارچهای بیماریزا است.
چرا نماتدها خسارتزا هستند؟
- در خاک سالها زنده میمانند و با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند.
- تشخیص آنها بدون نمونهگیری و آزمایش دشوار است.
- علائم آنها در برخی موارد با کمبود یا بیشبود عناصر غذایی و تنشهای محیطی اشتباه گرفته میشود.
- کنترل آنها هزینهبر و زمانبر و یا حتی غیرممکن است.
از اینرو، بسیاری از کشاورزان زمانی متوجه آلودگی میشوند که خسارت اقتصادی زیادی متحمل شدهاند.
محصولات حساس به نماتدهای بیماریزا
| محصولات زراعی | محصولات سبزی و صیفی | درختان میوه | گیاهان زینتی |
|---|---|---|---|
| گندم | گوجهفرنگی | مرکبات | رز |
| چغندرقند | خیار | پسته | گلایل |
| سیبزمینی | فلفل | هلو | میخک |
| سویا | بادمجان | انگور | داوودی |
| ذرت | هویج | خرما |
راهکارهای کاهش خسارت نماتدها
بعضی از کارشناسان اعتقاد دارند که درمان قطعی نماتد ریشه امکانپذیر نیست اما برخی دیگر معتقدند که با یک سری راهکارها بخصوص قبل از کشت محصول یا احداث باغ تا حدودی میتوان خسارت را کاهش داد.
- نمونهبرداری و آزمایش خاک: مهمترین اقدام، تشخیص دقیق آلودگی پیش از کشت است.
- تناوب زراعی: کاشت محصول یکسان در یک قطعه زمین به شدت میتواند جمعیت نماتد را افزایش دهد. تغییر کشت در هر فصل و کشت گیاهان غیرمیزبان میتواند جمعیت نماتد را کاهش دهد.
- استفاده از ارقام مقاوم: برخی ارقام نسبت به نماتدها تحمل بیشتری دارند.
- استفاده از برنامه کودی: مصرف کود و عناصر غذایی به صورت برنامهریزیشده و طبق اصول علمی باعث تقویت گیاه شده و اثرات منفی نماتد را کاهش میدهد.
- کنترل بیولوژیک: استفاده از کودهای باکتریایی و قارچهای مفید خاک میتواند جمعیت نماتد را کاهش دهد. برخی از گونههای نماتدهای شکارچی نیز برای کنترل نماتدهای بیماریزا توصیه میشوند.
- حفظ سلامت ریشه: اگر با اقدامات کنترلی و مصرف درست ترکیبات کودی سلامت ریشه گیاه مدیریت شود، نماتدها نمیتوانند آسیبی به ریشه و سپس گیاه وارد کنند. یکی از این ترکیبات استفاده از کود سیلیکات پتاسیم برای محافظت از ریشههاست.
- نماتد کشها: استفاده از نماتدکش توسط برخی کارشناسان توصیه میشود ولی سطح کنترل این سموم به دلیل حجم بالای آب آبیاری محدود است. برخی افراد سمومی مانند آبامکتین برای کنترل نماتد را موردتوجه دارند اما برای مصرف هر نوع سمی بایستی با کارشناس متخصص مشورت کنید.
سوالات متداول
- بهترین کود برای کاهش نماتد چه کودی است؟
برای بهبود شرایط گیاه، بهتر است از کودهای باکتریایی مفید جهت کنترل نماتد ریشه استفاده کرد و مصرف کودهای شیمیایی نیز طبق برنامه کودی انجام شود.
- بهترین سم برای نماتد ریشه پسته چیست؟
با توجه به بازخوردهای کشاورزان سموم نماتدکش اثرات محدودی دارند ولی برای انتخاب بهترین سم برای نماتدها باید با کارشناسان گیاهپزشک منطقهتان مشورت کنید.
- نحوه استفاده از آبامکتین برای نماتد چگونه است؟
بنا به توصیه برخی کارشناسان، استفاده از سم آبامکتین اثرات مثبتی در کنترل نماتد دارد. در صورت توصیه آبامکتین توسط کارشناس، میتواند این سم را در آب آبیاری تزریق کنید تا وارد محدوده ریشه شود.
- قوی ترین نماتد کش بازار چه سمی است؟
هر ساله سموم جدیدی وارد بازار میشود که میتوان به نماتدکش ویتال، اکسامیل، راگبی و آبامکتین اشاره کرد. جهت استفاده از سموم از کارشناسان حاذق گیاهپزشک منطقه خودتان مشورت بگیرید.
- زمان مناسب سمپاشی نماتد پسته چه موقع است؟
اگر قبل از احداث باغ پسته تمام آزمایشات مربوط به خاک و نماتدها را انجام دهید و در طول فصل نیز اقدامات کنترلی مربوط به خاک را بدرستی اجرا کنید، طی سالهای بعد مشکلی بابت نماتد پسته نخواهید داشت. ولی برای مصرف هر نوع سم نماتد کش برای پسته باید با متخصص مشورت کنید.
- کنترل ارگانیک نماتد ریشه امکانپذیر است؟
بله، استفاده از کودهای باکتریایی و کود سیلیکات پتاسیم میتواند خسارت ناشی از نماتد ریشه را تا حد زیادی کاهش دهد. این ترکیبات با افزایش توان گیاه برای مقابله با نماتد و افزایش مقاومت ریشه منجر به کاهش جعیت نماتد در خاک میشوند.
منابع کاربردی
1- Ali, M. A., Azeem, F., Li, H., & Bohlmann, H. (2022). Plant growth promoting rhizobacteria and their role in plantparasitic nematode control. Journal of Plant Diseases and Protection, 129, 11–24.
2- Khan, M. R., Fischer, S., & Egan, D. (2020). Biological control of root-knot nematodes by beneficial rhizobacteria. Agronomy, 10(11), 1689.
3- Sharma, A., Sharma, S., & Sharma, A. K. (2021). Plant parasitic nematodes: A review on their behaviour, host interaction, management approaches and their occurrence. Plants, 10(11), 2352.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!