گندم دیم یکی از محصولات استراتژیک در کشاورزی ایران است که بخشی از امنیت غذایی کشور را تأمین میکند. با توجه به محدودیت منابع آبی و وابستگی کشت دیم به بارشهای طبیعی، مدیریت علمی و رعایت نکات کلیدی در مراحل مختلف کاشت، داشت و برداشت اهمیت زیادی در افزایش عملکرد این محصول دارد. عواملی مثل انتخاب ارقام مقاوم به خشکی، زمانبندی مناسب کاشت، تغذیه اصولی و… نقش تعیین کنندهای در بهبود تولید این محصول دارد.
در این مقاله به چند نکته مهم درباره افزایش عملکرد گندم دیم میپردازیم.
عملکرد گندم دیم در ایران چقدر است؟
طبق دادههای آمارنامه وزارت جهاد کشاورزی در سال زراعی 1403-1402، حدود ۶۳ درصد از کل سطح زیرکشت گندم کشور به گندم دیم اختصاص یافته است. این میزان سطح زیرکشت نزدیک به ۴۱ درصد از کل تولید گندم ایران را تأمین کرده است. متوسط عملکرد گندم دیم در این سال زراعی حدود ۱۶۰۰ کیلوگرم در هکتار برآورد شده که نشاندهنده میانگین کلی استانها است. طبیعی است که در برخی مناطق عملکرد بالاتر و در برخی پایینتر گزارش شده باشد؛ بهطور نمونه، استان گلستان با ۳.۱۸ تن در هکتار بیشترین عملکرد گندم دیم را ثبت کرده، در حالی که استان بوشهر با حدود ۳۱۰ کیلوگرم در هکتار پایینترین میزان عملکرد را داشته است.
مقایسه سطح زیر کشت، میزان تولید و عملکرد گندم دیم با آبی در کل کشور (سال زراعی 1403-1402)
| نوع کشت | سطح زیر کشت (هکتار) | میزان تولید (تن) | میانگین عملکرد (کیلوگرم در هکتار) |
|---|---|---|---|
| گندم آبی | 2,783,122 | 10,833,106 | 3,892 |
| گندم دیم | 4,832,129 | 7,759,039 | 1,606 |
راهکارهای افزایش عملکرد گندم دیم
عملکرد گندم دیم به شدت تحت تأثیر عواملی همچون میزان بارندگی، نوع رقم کشتشده و شیوههای مدیریتی کشاورز قرار میگیرد. برخی از این عوامل، مانند انتخاب رقم مناسب و بهکارگیری مدیریتهای زراعی کارآمد، قابل کنترل و بهبود هستند؛ اما عواملی نظیر شرایط اقلیمی و توزیع بارشها خارج از کنترل کشاورز بوده و تنها میتوان با مدیریت صحیح تا حدودی اثرات آنها را کاهش داد.
همچنین بخوانید : مدیریت ریسک تولید در مزارع دیم
اثر اقلیم و بارندگی بر عملکرد گندم دیم
اقلیم و میزان بارندگی از مهمترین عوامل تعیینکننده در موفقیت کشت گندم دیم هستند. از آنجا که در این نوع کشت امکان آبیاری وجود ندارد، تأمین آب موردنیاز گیاه کاملاً وابسته به بارشهای جوی است. بنابراین پیش از اقدام به کاشت، لازم است میانگین بارندگی سالانه منطقه بهدقت بررسی شود. در مناطقی با بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلیمتر در سال، کاهش عملکرد گندم دیم امری طبیعی و قابل پیشبینی است؛ همانطور که در سال زراعی 1403-1402 استان بوشهر به دلیل بارش اندک، عملکرد بسیار پایینی نسبت به دیگر استانها داشت. علاوه بر مقدار بارندگی، زمان و نحوه توزیع آن نیز اهمیت زیادی دارد. بهطور خاص، در مراحل حساس رشد مانند گلدهی و گردهافشانی، کمبود رطوبت خاک میتواند منجر به افت چشمگیر عملکرد محصول شود.
جدول زیر اثرات کمآبی در دورههای مختلف رشد گندم دیم را نشان میدهد:
| مرحله رشدی گندم | اثر کمآبی |
|---|---|
| جوانهزنی و سبز شدن | تشکیل گیاهچههای ضعیف و ایجاد عدم یکنواختی در مزرعه |
| پنجهزنی | کاهش تعداد پنجههای بارور |
| رشد ساقه | کاهش تعداد سنبله و سنبلچه |
| ظهور سنبله و گلدهی | کاهش تعداد دانه در سنبله و افت عملکرد |
| دوره پر شدن دانه | کاهش وزن دانه و در نتیجه کاهش عملکرد |
انتخاب رقم مناسب بذر برای کاشت
در سالهای اخیر، ارقام مختلفی از گندم دیم در کشور معرفی و تولید شدهاند که هر یک ویژگیهای خاص خود را دارند که در مناطق مختلف کشور کشت میشوند. نکته مهم این است که عملکرد هر رقم به شرایط اقلیمی و منطقه بستگی دارد؛ بنابراین موفقیت یک رقم در استانی خاص، الزاماً به معنای تکرار همان عملکرد در مناطق دیگر نیست. بهترین راهکار برای انتخاب رقم مناسب، مشورت با کارشناسان جهاد کشاورزی منطقه و استفاده از ارقام سازگار با شرایط بومی هر منطقه است.
همچنین بخوانید : چالش انتخاب رقم گندم برای استانهای ایران
رعایت تاریخ کاشت در گندم دیم
زمان کاشت گندم دیم نقش تعیینکنندهای در موفقیت محصول دارد و باید متناسب با شرایط آبوهوایی هر منطقه انتخاب شود. هدف اصلی این است که گیاهچهها فرصت کافی برای استقرار و رشد مناسب در پاییز داشته باشند و در عین حال بتوانند سرمای زمستان را بهخوبی تحمل کنند. یکی از شاخصهای کلیدی در تعیین زمان کاشت، دمای خاک است؛ هرچند گندم قادر است در دامنههای مختلف دمایی جوانه بزند، اما بهترین دما برای جوانهزنی حدود ۲۰ درجه سانتیگراد گزارش شده است. تأخیر در کاشت میتواند باعث کاهش جوانهزنی به دلیل سردی هوا، کاهش پنجهزنی و افت تعداد یا وزن دانهها در اثر گرمای زودرس اواخر فصل شود. در مقابل، کاشت زودهنگام نیز ریسک رشد بیشازحد گیاهچهها و افزایش خطر سرمازدگی در زمستان را به همراه دارد.
رعایت مقدار بذر مصرفی در گندم دیم
برای کاشت گندم دیم، مقدار بذر مورد نیاز بسته به شرایط مختلف مثل اقلیم، تاریخ کاشت، روش کاشت، خصوصیات رقم مثل وزن هزار دانه، قدرت پنجه زنی، خصوصیات خاک و… متفاوت است.
چند نکته :
- گندم دیم معمولاً به بذر کمتری نسبت به گندم آبی نیاز دارد.
- در مناطق دیم با بارندگی کمتر، میزان بذر مصرفی کاهش مییابد.
- برخی ارقام بلندتر ممکن است به میزان بذر کمتری نیاز داشته باشند.
- بذور نامناسب یا بیکیفیت ممکن است نیاز به مقدار بذر بیشتری داشته باشند.
- کاشت با دستگاههای مدرن مانند خطیکار، بستر مناسبی برای بذر فراهم میکند و میتواند بر میزان مصرف مؤثر باشد.
- هرچه تاریخ کاشت دیرتر باشد، ممکن است برای جبران کاهش عملکرد، به مقدار بذر بیشتری نیاز باشد.
بصورت عمومی میزان بذر مصرفی گندم دیم در مناطق با بارندگی کمتر از 300 میلیمتر حدود 100 تا 150 کیلوگرم و در مناطق با بارندگی بیشتر از 300 میلیمتر میزان بارندگی حدود 180 تا 200 کیلوگرم در هکتار متغیر است. البته این مقادیر میتواند بسته به شرایط مزرعه، رقم مورد استفاده و … تغییر کند.
اهمیت عمق کاشت در گندم دیم
یکی از مشکلات متداول در مزارع دیم، سبز شدن نامنظم یا حتی سبز نشدن بخشی از گیاهچههاست. یکی از دلایل اصلی این مسئله، رعایت نکردن عمق مناسب کاشت بذر است.
اگر بذر بیش از حد عمیق قرار گیرد، ذخایر غذایی آن برای رسیدن ساقهچه به سطح خاک کافی نخواهد بود و در نتیجه بخشی از مزرعه سبز نمیشود. رعایت نکردن عمق استاندارد میتواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:
- سبز شدن نامنظم و تأخیری گیاهچهها
- کاهش توان پنجهزنی گیاه
- افزایش حساسیت گیاهچه به سرمازدگی
عمق کاشت بذر گندم دیم به شرایط اقلیمی، نوع رقم و ویژگیهای خاک بستگی دارد. به طور کلی در کشت دیم گندم، کاشت در عمق حدود 1 تا 3.5 سانتیمتر توصیه میشود. در مناطق با بارندگی کمتر کاشت عمیق و در مناطق پرباران کاشت سطحی مناسب است.
همچنین بخوانید: اقدامات کاربردی کاشت گندم برای تمام استانهای کشور
اصول کوددهی در مزارع گندم دیم
به نکات مهم کوددهی زیر در کشت گندم دیم توجه داشته باشید.
- میزان و نوع کود مصرفی باید متناسب با بارندگی منطقه تنظیم شود. در صورتی که رطوبت کافی در خاک وجود نداشته باشد، مصرف کود تنها هزینه اضافی خواهد بود و ممکن است باعث آسیب به مزرعه شود.
- استفاده از کودهای بذرمال میتواند به تقویت بذر، بهبود جوانهزنی، سبز شدن یکنواخت و استقرار بهتر گیاهچه کمک کند.
- قبل از کاشت، مصرف کودهای پایه شامل نیتروژن، فسفر و پتاس توصیه میشود. البته نوع و مقادیر کودها بسته به میزان بارندگی و وضعیت خاک متفاوت است.
- در میان کودها، اوره از مهمترین منابع نیتروژن برای گندم دیم است. این کود باید قبل از بارندگیها و در چند مرحله رشدی مصرف شود.
- توجه داشته باشید که تمامی کودهای نیتروژنی از جمله اوره، باید حداکثر تا قبل از مرحله ظهور سنبله استفاده شوند.
- مصرف بیش از حد کود در شرایط دیم نه تنها سودی ندارد، بلکه میتواند باعث خسارت و کاهش عملکرد محصول شود.
جهت دریافت برنامه کوددهی اختصاصی برای مزارع گندم دیم از این لینک اقدام کنید.
سوالات متداول درباره افزایش عملکرد گندم دیم
❓ چه رقمهایی برای گندم دیم مناسب هستند؟
رقم مناسب بسته به منطقه و شرایط اقلیمی انتخاب میشود. بهترین روش، مشورت با کارشناسان جهاد کشاورزی و استفاده از ارقام سازگار با شرایط بومی هر منطقه است.
❓ میزان بذر مصرفی گندم دیم چقدر است؟
برای کاشت گندم دیم، میزان بذر مورد نیاز بسته به عوامل مختلفی مانند اقلیم منطقه، زمان کاشت، روش کاشت، ویژگیهای رقم (مانند وزن هزار دانه و توان پنجهزنی)، خصوصیات خاک و… متفاوت است. بصورت عمومی، در مناطق با بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلیمتر، میزان بذر مصرفی گندم دیم حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم در هکتار و در مناطق با بارندگی بیش از ۳۰۰ میلیمتر حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار است.
❓ متوسط عملکرد گندم دیم در ایران چقدر است؟
طبق آمار سال زراعی 1403-1402، متوسط عملکرد گندم دیم در ایران حدود ۱۶۰۰ کیلوگرم در هکتار است. این میزان در مناطق مختلف متفاوت بوده و مثلاً در استان گلستان تا ۳.۱۸ تن و در بوشهر تا ۳۱۰ کیلوگرم در هکتار گزارش شده است.
❓ چرا عمق کاشت در گندم دیم مهم است؟
عمق کاشت مناسب باعث جوانهزنی یکنواخت و استقرار بهتر گیاهچهها میشود. کاشت بیش از حد عمیق یا سطحی میتواند به سبز شدن نامنظم، کاهش پنجهزنی یا افزایش حساسیت به سرمازدگی منجر شود.
❓ چگونه میتوان اثرات کمآبی را در گندم دیم کاهش داد؟
انتخاب ارقام مقاوم به خشکی، کاشت بهموقع، مدیریت صحیح کوددهی و استفاده از روشهای کاشت مدرن میتواند اثرات کمآبی را تا حدی کاهش دهد.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!