راهکارهای مؤثر برای دور کردن پرندگان از باغ و مزرعه

یکی از عوامل خسارت‌زا در باغ و مزرعه، پرندگان هستند. مشکلاتی مانند خوردن بذور تازه کشت شده، نوک زدن به میوه‌های باغات و آسیب به محصولاتی که نزدیک برداشت‌اند، از جمله خساراتی است که پرندگان برای کشاورزان و باغداران بوجود می‌آورند. در محصولاتی مانند انگور، گیلاس، آلبالو، انار، توت، آفتابگردان، ذرت و برنج، آسیب ناشی از پرندگان می‌تواند قابل توجه باشد.

در این مقاله با برخی روش‌های سنتی و مدرن دفع پرندگان آشنا شده و مزایا و معایب هر روش را بررسی می‌کنیم.

دلایل جذب پرندگان به باغ و مزرعه

معمولاً پرندگان به دلایلی از جمله دسترسی به آب، وجود میوه‌های رسیده و شیرین، دسترسی راحت و آسان به غذا، وجود بذرهای تازه کاشته شده و وجود محل مناسب برای استراحت و لانه‌سازی به مزارع و باغ‌ها جذب می‌شوند. اگر علت حضور پرندگان را بدانید، انتخاب روش مناسب برای کنترل آن‌ها مؤثر خواهد بود.

چند روش سنتی دور کردن پرندگان

• مترسک یا آدمک مزرعه

از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین روش‌های دور کردن پرندگان، مترسک است. در این روش، شبیه‌سازی حضور انسان منجر به ترساندن پرندگان و دور شدن آن‌ها می‌شود. مزایای این روش هزینه پایین و ساخت آسان است ولی معایبی دارد که از جمله آن‌ها این است که پرندگان بعد از مدتی به مترسک یا آدمک عادت کرده و باصطلاح عادی‌سازی می‌شود. مشکل دیگر مترسک‌ها این است که باید بطور مداوم تغییر شکل داده شوند و محل نصبشان نیز عوض شود.

• استفاده از نوارهای براق و بازتاب‌دهنده نور

موادی که براق‌اند مانند نوارهای آلومینیومی، سی‌دی‌های قدیمی با انعکاس نور خورشید باعث ترساندن پرندگان می‌شوند. این روش مزایایی از جمله ارزان بودن و نصب آسان را دارد اما بدلیل اثربخشی محدود در هوای ابری و همچنین کاهش کارایی در طول زمان برای مساحت بالا پیشنهاد نمی‌شود.

• تولید صداها بصورت دستی

برخی کشاورزان از وسایلی مانند زنگوله، قوطی‌های فلزی یا ابزارهای تولیدکننده صدا برای دور کردن پرندگان استفاده می‌کنند. این روش برای باغات و مزارع کوچک ممکن است برای چند ساعت اثرگذار باشد اما بدلیل اینکه این ابزارها با حرکت باد تکان میخورند، در صورتیکه باد جریان نداشته باشد، این روش موثر نیست.

روش‌های فیزیکی و مکانیکی کنترل پرندگان

• استفاده از توری ضد پرنده

در سال‌های اخیر از توری‌های محافظ بعنوان یکی از مؤثرترین روش‌ها برای جلوگیری از خسارت پرندگان استفاده می‌شود. این روش در باغات انگور، گیلاس و آلبالو، مزارع توت‌فرنگی و برخی نهالستان‌ها کاربرد دارد. مزایایی این توری‌ها دارند شامل عدم آسیب رساندن به پرندگان، دوام طولانی و همچنین محافظت بالا از محصولات است. اما متاسفانه هزینه اولیه این توری‌ها بالاست و همچنین نصب آن‌ها باید اصولی باشد.

• استفاده از بادبادک و بالن‌های چشم‌دار

این وسایل دارای طرح چشم شبیه شکارچیان طبیعی هستند و باعث ایجاد ترس در پرندگان می‌شوند.  

این وسایل با چند مکانیسم باعث ترساندن پرندگان می‌شوند:

• شبیه‌سازی شکارچی: بسیاری از بادبادک‌ها شبیه شاهین، عقاب یا سایر پرندگان شکاری طراحی می‌شوند و حرکت آن‌ها در آسمان برای گنجشک‌ها، سارها، کلاغ‌ها و سایر پرندگان تداعی‌کننده حضور شکارچی است.
• طرح چشم‌های بزرگ: بالن‌های چشم‌دار دارای تصاویر چشم‌های بزرگ و رنگ‌های درخشان هستند که پرندگان این الگوها را به‌عنوان نشانه خطر یا حضور شکارچی تفسیر می‌کنند.
• حرکت نامنظم باد، بادبادک یا بالن را به‌صورت غیرقابل پیش‌بینی حرکت می‌دهد و این حرکت مداوم باعث می‌شود پرندگان نتوانند به حضور آن عادت کنند.
• بازتاب نور برخی مدل‌ها دارای سطوح براق یا نوارهای بازتابنده هستند که با انعکاس نور خورشید اثر بازدارندگی بیشتری ایجاد می‌کنند.

این روش البته مشکلاتی نیز دارد که از جمله آن‌ها کاهش اثربخشی در صورت ثابت بودن طولانی‌مدت بالن‌ها است.

روش‌های امروزی دور کردن پرندگان

• دستگاه‌های صوتی دفع پرندگان

این دستگاه‌ها صداهای هشدار، صداهای شکارچیان طبیعی یا امواج خاصی تولید می‌کنند که موجب فرار پرندگان می‌شود. این دستگاه‌ها برای باغ‌ها و مزارع بزرگ مناسب هستند و سطح وسیعی از اراضی را پوشش می‌دهند. مشکلی که این دستگاه‌ها دارند این است که همانند بسیاری روش‌ها، بعد از مدتی پرندگان عادت می‌کنند و برای همسایگان نیز ایجاد مزاحمت می‌کند.

• دستگاه‌های لیزری دفع پرندگان

این متد بدین صورت است که سیستم‌های لیزری با ایجاد پرتوهای متحرک، محیط را برای پرندگان ناامن جلوه می‌دهند. این راهکار کارایی بالایی دارد و برای گلخانه‌ها، باغ‌ها و انبارها نیز بسیار مناسب است اما از معایب آن هزینه خرید نسبتاً زیاد و همچنین دقت در تنظیم صحیح است.

• پهپادهای دفع پرندگان

در بسیاری از مزارع پیشرفته دنیا برای دور کردن پرندگان از پهپادها استفاده می‌شود. این پهپادها به‌صورت خودکار در مزرعه پرواز کرده و پرندگان را فراری می‌دهند. برای مزارع بزرگ این روش بسیار مناسب است اما مانند روش لیزری، هزینه بسیار بالایی دارد.

• سیستم‌های هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی

این روش بدین صورت است که دوربین‌ها و حسگرهایی هوشمند برای تشخیص حضور پرندگان در باغ و مزرعه تعبیه شده و در صورت پرواز پرندگان یا تشخیص حضور آن‌ها، فعال‌ می‌شوند. این حسگرها به صورت خودکار به سیستم‌های دفع متصل هستند تا در صورت تشخیص، دفع خودکار انجام شود.

مزایا:

• دقت بالا
• کاهش مصرف انرژی
• عملکرد خودکار

معایب:

• سرمایه‌گذاری اولیه زیاد

روش استفاده از شکارچیان طبیعی در برخی کشورها اجرا می‌شود، بدین نحو که از پرندگانی مانند شاهین یا باز که پرندگان شکاری آموزش‌دیده هستند، برای ترساندن پرندگان استفاده می‌شود.

چند سوال برای دور کردن پرندگان از باغ

• بهترین روش برای دور کردن پرندگان چیست؟

تنها یک روش برای این مشکل به حل آن کمک نمی‌کند. تجربه کشاورزان نشان داده که استفاده همزمان از چند روش نتایج بهتری ایجاد می‌کند. مثلا برای باغ‌های کوچک استفاده از توری + نوارهای بازتاب‌دهنده مناسب است ولی در باغ‌های میوه تجاری، توری‌ها همراه با دستگاه صوتی مثمرثمر بوده است.

• آیا دستگاه‌های صوتی واقعاً پرندگان را فراری می‌دهند؟

بله، اما اگر صداها متنوع باشند و زمان پخش تصادفی باشد برای چند روز موثر است اما در صورتیکه ثابت و یکنواخت باشد، بعد از چند روز پرندگان به آن عادت می‌کنند.

• لیزر برای دور کردن پرندگان چقدر مؤثر است؟

لیزر سبز متحرک یکی از روش‌های مؤثر به‌خصوص در زمان صبح زود و غروب است. برای انبارها و گلخانه‌ها بسیار پیشنهاد می‌شود.

منابع

1-Micaelo, E. B., Lourenço, L. G. P. S., Gaspar, P. D., Caldeira, J. M. L. P., & Soares, V. N. G. J. (2023). Bird deterrent solutions for crop protection: Approaches, challenges, and opportunities. Agriculture, 13(4), 774. 
2-Hernadi, M. F., Timur, Y. H., Manalu, R. D. P., Khairunnisa, N., & Zakaria, D. (2024). Automated bird deterrent system: A review. Journal of Electrical, Electronic, Information, and Communication Technology.