یکی از حساس‌ترین دوره‌های رشد کلزا، مرحله روزت است. در این مرحله، بوته کلزا، ساقه‌ای ندارد و برگ‌ها به‌صورت دایره‌ای نزدیک به سطح خاک رشد کرده‌اند. این حالت رشدی باعث می‌شود گیاه در برابر سرمای زمستان مقاوم‌تر از مراحل بعدی باشد، اما این مقاومت گاهی کم می‌شود، بطوریکه اگر دما به‌طور ناگهانی افت کند یا عملیات مدیریت مزرعه بدرستی انجام نشود، سرمازدگی می‌تواند خسارت جدی به محصول کلزا وارد کند.
در مناطق سردسیری ایران، (دشت‌های اردبیل و زنجان تا مناطق مرتفع خراسان شمالی) کشاورزان سال‌هاست با آزمون و خطا راهکارهایی برای عبور کلزا از این مرحله اجرایی کرده‌اند. در این محتوا آموزشی، تجربیات را کنار توصیه‌های فنی بررسی می‌کنیم.
دلیل حساسیت مرحله روزت کلزا
در مرحله روزت رشد کلزا، نقطه رشد گیاه هنوز زیر سطح خاک یا بسیار نزدیک به آن است و این شرایط یک محافظت طبیعی برای بوته ایجاد می‌کند. اما چند فاکتور این محافظت را می‌توانند بی‌اثر یا کم‌اثر کنند:
- کشت دیرهنگام کلزا باعث می‌شود بوته مرحله روزت ضعیفی داشته باشد و یا با تعداد برگ کمی وارد زمستان شود.
- تنش رطوبتی در پاییز که ریشه‌دهی را محدود می‌کند.
- عدم تعادل در کوددهی، به‌خصوص ازت یا نیتروژن زیاد که بافت گیاه را آبدار و شکننده می‌کند.
- نبود پوشش برف طبیعی در سال‌هایی که زمستان کم‌بارش است.
زمان‌بندی کاشت؛ اولین و کلیدی‌ترین قدم
تجربه کشاورزان نشان می‌دهد که تاریخ کاشتِ درست می‌تواند تفاوت بین یک مزرعه سالم و یک مزرعه آسیب‌دیده را تعیین کند. هدف این است که تاریخ کاشت کلزا باید طوری تنظیم شود که بوته قبل از سرمای زمستان به مرحله ۶ تا ۸ برگی برسد.
نکاتی که بصورت عملی نتیجه‌بخش بوده‌اند:
- در مناطق سردتر، کاشت را دیرتر از تاریخ توصیه‌شده شروع نکنید حتی اگر هوا هنوز گرم باشد.
- در صورت امکان، اگر کاشت بدلیل بارندگی یا برداشت محصول قبلی با تاخیر انجام شد، از رقم‌های زودرس‌تر استفاده کنید.
- تراکم بوته نباید بیش از حد، کم باشد؛ روزت‌های پراکنده گرمای خاک را کمتر حفظ می‌کنند.
مدیریت کوددهی با هدف افزایش مقاومت به سرما
بسیاری از کشاورزان باتجربه بر این باورند که نحوه کوددهی در پاییز تأثیر مستقیمی بر روی مقاومت گیاه دارد.
- مصرف زیادی ازت، رشد رویشی را سریع‌تر کرده اما بافت گیاه را ضعیف می‌کند.
- در زمان کاشت بصورت خاک مصرف، کودهای پتاسیمی و فسفره به نسبت مناسب تأمین شود چون این دو عنصر مستقیماً روی ضخامت دیواره سلولی و ذخیره قند در بافت گیاه اثر می‌گذارند.
- محلول‌پاشی کود سیلیکات پتاسیم در زمان استقرار بوته به‌عنوان یک اقدام محافظتی شناخته شده‌است.
اثر آبیاری و رطوبت خاک بر کاهش سرمازدگی کلزا
خاک مرطوب نسبت به خاک خشک، گرما را بهتر حفظ می‌کند. این موضوع سبب شده تا کشاورزان باتجربه یک آبیاری سبک پیش از موج سرمای پیش‌بینی‌شده انجام دهند.
- آبیاری باید چند روز قبل از سرما انجام شود تا خاک فرصت جذب رطوبت را داشته باشد.
- غرقاب کردن مزرعه به هیچ وجه مناسب نیست و باعث خفگی ریشه می‌شود.
- در زمین‌های سنگین و رسی، آبیاری سبک‌تر و در فواصل بیشتر توصیه می‌شود.
استفاده اصولی از بقایای گیاهی و پوشش سطح خاک
در برخی از مناطق، کشاورزان به‌جای شخم عمیق و از بین بردن کامل بقایای محصول قبلی، بخشی از کاه و کلش را روی سطح خاک نگه می‌دارند تا: ۱- نوسان دمای سطح خاک در شب‌های سرد، کاهش یابد. ۲- رطوبت خاک برای مدت طولانی‌تری حفظ شود و ۳- از فرسایش بادی خاک که در دشت‌های باز خطر جدی است، جلوگیری شود.
رصد پیش‌بینی‌های هواشناسی
کشاورزان موفق دیگر به تقویم زراعی تکیه نمی‌کنند بلکه پیش‌بینی هواشناسی هفتگی و حتی روزانه را پیگیری می‌کنند.
چند اقدام رایج پیش از موج سرما:
- انجام یک آبیاری سبک در صورت خشک بودن خاک
- خودداری از هرگونه سم‌پاشی یا کوددهی برگی چند روز قبل از سرمای شدید
- در مزارع کوچک و باغچه‌ای، استفاده از پوشش موقت مثل کاه یا پلاستیک سبک روی ردیف‌ها در شب‌های بحرانی
سرمازدگی کلزا در مرحله روزت بیشتر از آنکه یک اتفاق ناگهانی باشد، نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات طول فصل است؛ از انتخاب تاریخ کاشت تا نوع کوددهی و مدیریت رطوبت خاک، اقداماتی اصولی است. تجربه کشاورزان مناطق سردسیر ایران نشان می‌دهد که ترکیب دانش بومی با توصیه‌های فنی، بهترین نتیجه را در برابر سرمای زمستان به همراه دارد. مزرعه‌ای که با تعادل کاشته و کوددهی شده باشد، شانس بسیار بیشتری برای عبور سالم از زمستان و رسیدن به یک برداشت مطلوب در بهار دارد.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو