کلزا از اصلی‌ترین دانه‌های روغنی کشور است که بصورت گسترده در نواحی که شرایط مساعدی برای کلزا دارد، کشت و کار می‌شود. با وجود توصیه‌های کودی در مناطقی که کشت کلزا انجام می‌شود، برخی از کشاورزان به عملکرد و کیفیت روغن مورد انتظارشان نمی‌رسند. یکی از دلایل اصلی این موضوع، عدم توجه به نقش گوگرد در تغذیه کلزا است زیرا گوگرد عنصری است که در بین کودهای رایج (کودهای نیتروژنی و فسفر) کمتر به آن توجه شده اما تأثیر مستقیمی بر تناژ و درصد روغن دارد.
دلیل نیاز خاک‌های ایران به گوگرد
بخش وسیعی از اراضی کشاورزی ایران دچار کمبود گوگرد هستند:
- خاک‌هایی که آهکی‌اند و با pH بالا زیرا جذب گوگرد در آن‌ها محدود است.
- درصد ماده آلی خاک به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک پایین است.
- مصرف دائم کودهایی که بدون گوگرد هستند مثل اوره و فسفات آمونیوم به جای سوپرفسفات ساده یا سولفات‌ها دلیل دیگر کمبود گوگرد در خاک‌های ایران است.
نقش گوگرد در فیزیولوژی کلزا
در میان گیاهان زراعی، کلزا از پرمصرف‌ترین گیاهان نسبت به عنصر گوگرد است. دلیل این موضوع به ساختار دانه کلزا برمی‌گردد:
- گوگرد جزء اصلی اسیدهای آمینه گوگرددار مثل متیونین و سیستئین است که در ساخت پروتئین و آنزیم‌های گیاه نقش دارند.
- در مسیر بیوسنتز اسیدهای چرب و روغن دانه؛ گوگرد مشارکت مستقیم دارد.
- بدون گوگرد کافی، حتی نیتروژن مصرفی هم به‌خوبی مورد استفاده گیاه قرار نمی‌گیرد.
- گوگرد در تشکیل گلوکوزینولات‌ها و ترکیبات دفاعی گیاه نیز دخیل است و به مقاومت کلزا در برابر آفات و بیماری‌ها کمک می‌کند.
با توجه به این نکات، کمبود عنصر گوگرد نه‌تنها منجر به کاهش عملکرد دانه می‌شود، بلکه مستقیماً درصد روغن استخراجی از دانه را نیز کاهش می‌دهد.
نشانه‌های کمبود گوگرد در کلزا
کمبود گوگرد در برخی مواقع با کمبود نیتروژن اشتباه گرفته می‌شود، اما چند نشانه متفاوت نیز دارد:
- اولین علائم آن در برگ‌های جوان (برخلاف نیتروژن که ابتدا برگ‌های پیر را درگیر می‌کند) دیده می‌شود که شامل زردی برگ است و در موارد کمبود شدید گاهی رنگ قرمز تا بنفش نیز روی برگ مشاهده می‌شود.
- کندی رشد بوته و نازکی ساقه‌ها در مرحله رزت
- کاهش یا تأخیر در گلدهی
- کاهش تعداد خورجین در بوته و کاهش وزن دانه
در صورت مشاهده این علائم در مزرعه، انجام آزمایش خاک برای میزان گوگرد پیشنهاد می‌شود.
چه زمانی و چگونه گوگرد مصرف کنیم؟
انتخاب نوع کود و زمان مصرف در اثربخشی کود گوگردی بسیار مهم است.
- سولفات آمونیوم: گزینه‌ای مناسب برای مصرف پایه، چون هم‌زمان نیتروژن و گوگرد تأمین می‌کند و برای خاک‌های قلیایی مفید است.
- گوگرد گرانوله با خلوص بالا: برای اصلاح تدریجی کمبود در خاک‌هایی با سابقه کمبود گوگرد، معمولاً در پاییز و قبل از کاشت مصرف می‌شود. پس از مصرف گوگرد برای جذب بهتر باید از باکتری‌های اکسیدکننده گوگرد استفاده کرد تا حلالیت عنصر گوگرد در خاک افزایش یابد.
- سولفات پتاسیم یا سولفات منیزیم: در صورت نیاز به این عناصر، انتخاب مناسبی است.
به‌طور کلی توصیه می‌شود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم گوگرد خالص در هکتار بسته به نتیجه آزمون خاک و سابقه مزرعه مصرف شود. مصرف بیش از حد نیز فایده‌ای ندارد و می‌تواند pH خاک را به‌طور موضعی کاهش دهد.
نکات مهم
- آزمون خاک را قبل از تصمیم‌گیری درباره نوع و میزان کود گوگردی حتماً انجام دهید.
- در مناطقی با آبیاری محدود، گوگرد گرانوله را زودتر و در عمق مناسب خاک قرار دهید تا فرصت انحلال داشته باشد.
- در خاک‌های شور یا با EC بالا که در برخی مناطق جنوبی و مرکزی رایج است، مصرف تدریجی و تقسیط‌شده گوگرد نتیجه بهتری می‌دهد.
- ثبت داده‌های عملکرد و درصد روغن در سال‌های مختلف کمک می‌کند اثر واقعی مصرف گوگرد را در مزرعه خودتان بسنجید.
گوگرد اغلب کود «فراموش‌شده» در تغذیه کلزا است، در حالی که نقش آن در افزایش تناژ محصول و به‌ویژه درصد روغن دانه، کمتر از نیتروژن و فسفر نیست. با توجه به ویژگی خاک‌های آهکی و کم‌ماده‌آلی کشور، بسیاری از مزارع کلزا بدون آنکه کشاورز متوجه باشد، دچار کمبود پنهان گوگرد هستند. آزمون خاک منظم، انتخاب درست نوع کود گوگردی و زمان‌بندی مناسب مصرف، می‌تواند تفاوت زیادی در برداشت نهایی و درآمد حاصل از کشت کلزا ایجاد کند.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو