کاهش مصرف آب در کشاورزی یکی از مهمترین راههای مقابله با بحران کمآبی در ایران است. متاسفانه بخش بزرگی از این آب به دلیل روشهای سنتی آبیاری، تبخیر، نفوذ عمقی و انتخاب محصولات با نیاز آبی بالا هدر میرود. بنابراین، از آبیاری قطرهای و بارانی گرفته تا انتخاب محصولات با نیاز آبی کم، استفاده از مالچ، ذخیره آب باران، بهبود خاک و سیستمهای هوشمند آبیاری، همه و همه ابزارهایی هستند که اگر بهطور جدی در کشاورزی ایران اجرایی شوند، میتوانند آینده کشاورزی کشور را پایدارتر کنند.
روشهای نوین آبیاری برای صرفهجویی در مصرف آب
سیستم آبیاری قطرهای
در روش سنتی آبیاری غرقابی، بیش از ۵۰ درصد آب به دلیل تبخیر یا نفوذ بیرویه به عمق خاک هدر میرود. اما، آبیاری قطرهای باعث میشود آب دقیقاً در ناحیه ریشه گیاه پخش شود. این روش، مصرف آب را تا ۴۰ درصد کاهش و عملکرد محصول را تا ۳۰ درصد افزایش میدهد (البته راندمان آبیاری قطرهای به شرایط اقلیمی منطقه و نیاز آبی گیاهان نیز بستگی دارد).
سیستمهای آبیاری بارانی
آبیاری بارانی، یکی دیگر از روشهای نوین است که بهویژه برای مزارع گسترده مناسب است. در این روش آب به صورت باران مصنوعی روی زمین پاشیده میشود. هرچند تبخیر سطحی در این سیستم بیشتر از آبیاری قطرهای است، اما همچنان نسبت به آبیاری غرقابی ۳۰ درصد به صرفهجویی آب کمک میکند.
آبیاری زیرسطحی نیز طی چند سال گذشته در کشور ما مورد توجه قرار گرفته است، اما مزایا و معایبی دارد که باید حتما مدنظر قرار بگیرد، در غیراینصورت فقط برای کشاورزان هزینه خواهد داشت.
زمانبندی صحیح و علمی آبیاری
زمانِ آبیاری نقش بسیار مهمی در بهرهوری دارد. در ساعات گرم روز، آبیاری منجر به تبخیر سریع آب و هدررفتن منابع میشود. بهترین زمان آبیاری صبح زود یا بعد از غروب آفتاب است.
علاوه بر زمان، دفعات آبیاری نیز باید با نیاز واقعی گیاه هماهنگ باشد. استفاده از حسگرهای رطوبت خاک یا روشهای سنتی مانند بررسی عمق رطوبت، میتواند به مدیریت بهتر آب کمک کند.
انتخاب محصولات با نیاز آبی پایین
از استراتژیهای کلیدی برای کاهش مصرف آب، انتخاب محصولات سازگار با اقلیم و یا به اصطلاح محصولات کمآببَر است.
- کشت محصولاتی مثل گندم، جو، کلزا و پسته در مناطق با منابع آبی کمتر، منطقیتر از برنج یا چغندرقند است.
- استفاده از بذرهای اصلاحشده مقاوم به خشکی میتواند نیاز آبی محصولات را بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهد. برای مثال بذرهای گندم دیم که توسط مراکز تحقیقاتی معرفی شدهاند، نسبت به خشکی مقاومتر هستند و عملکرد قابلقبولی دارند.
استفاده از مالچ
مالچها موادی هستند که سطح خاک را میپوشانند. استفاده از مالچ پلاستیکی یا آلی باعث میشود تبخیر سطحی کاهش پیدا کند و رطوبت خاک مدت بیشتری باقی بماند. در کشت گندم و جو، بهویژه در مناطق گرم و بادخیز، این روش بسیار کاربردی است.
جمعآوری، ذخیرهسازی و استفاده از آب باران
در مناطق کمبارش ایران، هر قطره باران ارزشمند است. احداث حوضچهها و استخرهای ذخیره باران و استفاده از آب باران برای آبیاری تکمیلی، یکی از روشهای پایدار برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی است.
برای مثال، در مزارع گندم دیم میتوان با جمعآوری آب باران در استخرهای کوچک، در دورههای بحرانی رشد گیاه (مانند گلدهی) آبیاری تکمیلی انجام داد و عملکرد محصول را بهطور قابلتوجهی افزایش داد.
بهبود مدیریت خاک برای افزایش ظرفیت نگهداری آب
خاک سالم میتواند مقدار زیادی آب ذخیره کند. کاهش شخم عمیق به حفظ رطوبت خاک کمک میکند. در بسیاری از کشورها، روش کشاورزی حفاظتی که شامل شخم حداقل و کشت مستقیم است، مصرف آب را بهطور چشمگیری کاهش داده است.
افزودن کودهای آلی، کود سبز و کمپوست باعث بهبود ساختار خاک و افزایش ظرفیت نگهداری آب میشود. البته بهبود ساختار خاک نیاز به زمان طولانی دارد و در کوتاه مدت امکانپذیر نیست.
دقت کنید که کیفیت کودهای آلی بسیار در بهبود شرایط خاک موثر است. متاسفانه بسیاری از کودهای آلی و کمپوستها حاوی ترکیباتی بیکیفیت بوده و در بسیاری موارد شور هستند و یا حتی فرآوری کاملی روی آنها انجام نشده است. همین مسئله منجر شده تا در بسیاری مناطق کشور افزودن مواد آلی یا کمپوستها به خاک منجر به شوری و یا آسیب به خاک شود.
هوشمندسازی کشاورزی با فناوریهای نوین برای کاهش مصرف آب
کاربرد حسگرهای رطوبت خاک
این حسگرها به کشاورز نشان میدهند چه زمانی باید آبیاری کند. نتیجه این است که از آبیاری بیمورد جلوگیری میشود.
سیستمهای آبیاری هوشمند
سیستمهای هوشمند به کشاورزان امکان میدهند با تلفن همراه یا کامپیوتر، برنامه آبیاری را کنترل کنند. این کار مصرف آب را دقیقتر و بهینهتر میکند.
پهپادها و تصاویر ماهوارهای برای پایش و مدیریت منابع آب
با پهپاد و تصاویر ماهوارهای میتوان وضعیت رطوبت خاک، سلامت گیاه و نیاز واقعی محصولات را بررسی کرد. این فناوریها در کشورهای پیشرفته گسترش یافته و در ایران نیز در حال گسترش هستند.
ضرورت فرهنگسازی و آموزش کشاورزان
اجرای همه این راهکارها بدون آموزش کشاورزان امکانپذیر نیست. باید برنامههای آموزشی در سطح روستاها و مراکز کشاورزی برگزار شود. کشاورزانی که با مزایای روشهای نوین آبیاری و صرفهجویی آب آشنا میشوند، راحتتر این روشها را در زمینهای خود پیاده میکنند.
چند سوال متداول
مهمترین راهکارهای کاهش مصرف آب در کشاورزی ایران چیست؟
مهمترین راهکارها شامل استفاده از آبیاری قطرهای، کشت محصولات کمآببرو استفاده از فناوریهای نوین مانند سنسورهای رطوبت و کشاورزی دقیق است.
آیا تغییر الگوی کشت میتواند به کاهش مصرف آب کمک کند؟
بله. تغییر الگوی کشت به سمت گیاهان مقاوم به خشکی مانند پسته، زعفران و انگور و کاهش کشت محصولات پرآببر مثل برنج و یونجه، یکی از مؤثرترین روشها برای صرفهجویی در مصرف آب است.
استفاده از فناوریهای نوین چه نقشی در مدیریت مصرف آب دارد؟
فناوریهایی مثل سامانههای هوشمند آبیاری، پهپادها و تصاویر ماهوارهای کمک میکنند کشاورز بر اساس نیاز واقعی گیاه آبیاری کند و از هدررفت آب جلوگیری شود.
مدیریت خاک چگونه به صرفهجویی در مصرف آب کمک میکند؟
استفاده از مالچ و اجرای شخم حفاظتی باعث افزایش ظرفیت نگهداری آب در خاک و کاهش تبخیر سطحی میشود.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!