از جمله مشکلات کشاورزان برای تکثیر درختان این است که در بسیاری مواقع روشِ درست مشخص نیست و درصد موفقیت برای روشهایی مثل قلمه زدن درخت هم در اغلب موارد با شکست مواجه میشود. اما چارهای هم در بسیاری مواقع ندارید و باید از روش قلمه زدن استفاده کنید.
برای داشتن گیاهانی یکنواخت، میتوانید از روش قلمه زدن استفاده کنید تا سریعتر و ارزانتر به هدفتان برسید، اما اینکه کدام درختان بهتر ریشهزایی قلمه را دارند یا به اصطلاح آسان ریشهزا یا سخت ریشهزا هستند هم باید مورد بررسی قرار گیرد.
در این مقاله به بررسی قلمه زدن درختان پرداختهایم، از این نظر که در تکثیر درختان بخصوص درختان میوه، قلمهها برای حفظ یکنواختی گیاهان اهمیت ویژهای دارد.
نکات مهم برای قلمه زدن درختان
در گیاهان یک صفت مهم وجود دارد و آن هم تکثیر از سلولهای مادری و تولید یک گیاه کامل است که البته در همه گیاهان براحتی نمیتوان قلمه زدن را انجام داد. این صفت به اصطلاح Totipotency گفته میشود و یعنی قدرت تولید و ایجاد یک ارگانیسم از یک جزء آن و چون بافتهای گیاهی ظرفیت بازسازی قابل توجهی دارند به همین دلیل گیاه جدید میتواند تنها از یک سلول و یا بخش کوچکی از گیاه به صورت قلمه، تولید شود. همانطور که میدانید، اکثر تولیدکنندگان با کاشت گیاهان از طریق بذور آشنایی دارند، اما خوب است که به قلمه زدن نیز توجه کنید که روشی است کاربردی و در آن یک ریشه، ساقه یا برگ از گیاه برداشته میشود و در شرایط بهینه قرار میگیرد و به این بخش گیاه که به آن قلمه میگویند، ریشه تولید میکند و گیاه جدیدی تولید خواهد شد. هدف اصلی در قلمه زدن درختان داشتن گیاهان یکنواخت است که این یکسان بودن درختان به بهبود شرایط رشدی و در نهایت عملکرد کمک شایانی میکند.
در فرآیند ریشه زایی قلمه چه اتفاقی میافتد؟
بررسیها بر روی پروسه ریشهزایی قلمه گیاهان همواره ادامه داشته و به دلیل پیچیدگی بحثهای فیزیولوژی همچنان ادامه دارد. بهتر است بدانید که برای اینکه یک قلمه ریشهزایی داشته باشد باید توانایی تولید ریشههای نابجا (Adventitious Root) را نیز داشته باشد، البته تولید این ریشهها از نظر ژنتیکی در تمام گیاهان امکانپذیر است اما ممکن است به دلایل متعددی گیاه قادر به تولید ریشههای نابجا نباشد.
برای رشد ریشههای نابجا از قلمه سه مرحله وجود دارد: اولین آن انگیزش به تولید ریشه و مرحلهای است که تغییرات بیوشیمیایی و مولکولی در سلولها اتفاق میافتد. دومین مرحله، آغازش است که در آن تغییرات آناتومیکی رخ میدهد و سومین مرحله خروج ریشهها است که در حقیقت ریشههای اولیه از قلمه خارج میشوند. هر سه این مراحل باید اتفاق بیفتد تا شاهد ریشهزایی قلمهها باشید و اگر هر کدام با مشکل مواجه شوند، رشد ریشهها با مشکل روبرو میشود.
نقش هورمونها در ریشهزایی قلمه
هورمونها از جمله ترکیبات کلیدی در گیاهان هستند که تمام پدیدههای بیولوژیک گیاهان تحت تاثیر میزان آنهاست. البته بهتر است بدانید که این جمله به معنی زیاد بودن مقدار هورمونها در گیاهان نیست بلکه هورمونها با مقدارهای بسیار کم نسبت به برخی ترکیبات مانند کربوهیدراتها میتوانند اثرات مهمی بر گیاهان داشته باشند.
هورمون اکسین
اکسینها دستهای از هورمونها هستند که در بافتهای گیاهی و با اهداف مختلف تولید شده و در برخی بافتها مانند برگهای جوان و مریستم شاخه و محل ریشهزایی قلمهها بیشتر تولید میشوند. در فرآیند ریشهزایی تولید اکسین حیاتی است و اگر تولید نشود نباید انتظار تولید ریشه را داشته باشید. در واقع در قلمهها، اکسین در انتهای بخش بریده شده و محل تولید کالوس جمع میشود و به ایجاد ریشههای جدید کمک میکند. پس باید شرایط طوری پیش رود تا تولید اکسین صورت بگیرد و قلمهها به اصطلاح ریشهدار شوند. برای رسیدن به این هدف باید اسیدآمینه تریپتوفان با کمک ترکیبات اسیدآمینهای در اختیار قلمهها قرار بگیرد تا اکسین تولید شود.
انواع قلمه زدن درختان
به طور کلی قلمه زدن درختان از شاخهها است که به آن قلمه ساقه نیز میگویند و در 3 دسته قلمه ساقه علفی، خشبی و نیمه خشبی تقسیمبندی میشود.
این تقسیمبندی به سن شاخههای قطع شده برای قلمه زدن بر میگردد. قلمه ساقه علفی عموما در بهار و اوایل تابستان که گیاه رشد خود را آغاز کرده است و هورمونهای رشد زیادی در سیستم گیاه وجود دارد، گرفته میشود. معمولا این قلمه ریشه زایی سریعی دارد و برای این فرآیند نیازمند گرمای محیط است. قلمه ساقه علفی به علت مقدار کم لیگنین، مستعد پوسیدگی است پس توصیه میشود در کوتاهترین زمان ممکن به بستر منتقل شود. قلمه ساقه نیمه خشبی در اواسط تابستان و بعد از گلدهی از گیاهان برداشته میشود و علاوه بر ریشهزاییِ سریع نیاز به گرمای اضافی ندارد، اما باید دمای محیط و رطوبت طوری باشد که قلمهها خشک نشوند و شرایط بستر کشت نیز برای ریشهزایی بهینه باشد. برای قلمه زدن ساقههای خشبی باید در زمان خواب درختان اقدام شود و به دلیل کندی ریشهزایی آنها باید به نکاتی توجه کنید.
نکته: در مناطق گرمسیری به دلیل دائمی بودن رشد درختان، قلمه نیمه خشبی پیشنهاد میشود اما در درختان مناطق معتدله و مناطقی که درختان به اصطلاح خواب دارند، قلمه ساقه چوبی یا خشبی توصیه میشود.
زمان قلمه زدن درختان در زمان خواب
برای افزایش ریشهزایی و موفقیت ریشهدهی قلمههای چوبی در مناطق معتدله و سردسیر باید به نکته پراهمیت زمان گرفتن قلمه توجه ویژه داشته باشید. معمولا از زمان خواب درختان در پاییز تا اسفندماه بسیاری نهالستانها، قلمه زدن درختان را انجام میدهند اما دقت در زمان گرفتن قلمه در اینجا برای افزایش ریشهزایی بسیار کلیدی است. اینکه تاکید به گرفتن قلمه در پاییز میشود به دلیل دمای خاک است زیرا در پاییز دمای پایین خاک به دلیل تولید کالوس به ریشه زایی کمک میکند اما با نزدیک شدن به اواخر فصل خواب، میزان تولید کالوس کمتر میشود و هر چه دما خاک گرمتر شود، احتمال کالوسزایی هم کمتر خواهد شد، از این جهت که دما بالا خاک باعث افزایش رشد قارچها شده و منجر به پوسیدگی قلمه نیز میشود.
نقش تغذیه در بهبود ریشه زایی قلمهها
از آنجاییکه مهمترین مرحله در قلمه زدن درختان، ریشه زایی است پس باید با برخی موارد برای نتیجه بخش بودن قلمهها کمک کنیم.
- مصرف کودهای دارای آمینواسید برای بهبود تولید هورمون اکسین قبل از رشد ریشه
- مصرف کودهای دارای عنصر روی بعد از ریشهزایی در جهت بهبود شرایط رشد قلمهها
- مصرف باکتریهای حل کننده عناصر پس از استقرار قلمهها در محل اصلی
نکته مهم: استفاده از هورمونها به دلیل گران بودن برای بهبود ریشه زایی پیشنهاد نمیشود و اگر شرایط محیطی و سایر نکاتی که ذکر شد، رعایت شود قطعا برای ریشه زایی قلمهها نیازی به مصرف هورمون نیست.
منبع کلیدی
+ Han, H., Zhang, S., & Sun, X. (2009). A review on the molecular mechanism of plants rooting modulated by auxin. African Journal of Biotechnology, 8(3).
26 پاسخ
عالییییییییییی
اگر فیلم از انواع قلمه زدن هم میذاشتین بهتر و کاملتر میشد.
با سلام و احترام
از اینکه مطلب براتون مفید بوده، خرسندیم و از توجهتون سپاسگزاریم. بله حتما در آینده نزدیک فیلم آموزشی هم اضافه خواهد شد.
امکان استفاده و کپی از مطالبتون هست ؟
با سلام و احترام
با ذکر منبع امکان کپی وجود دارد.
حرفه ای و عالی بود
با سلام و سپاس از حسن توجه جنابعالی
سلام ،وقت قلمه زدن چه فصلی می باشد؟
درود
بسته به نوع درخت زمان قلمه زدن متفاوت است. معمولا از زمان خواب درختان در پاییز تا اسفند بسیاری نهالستانها، قلمه زدن درختان را انجام میدهند.
سلام ببخشید برای درس علوم ابتدایی چه قلمه ای از چه درخت میوه ای ،زود قلمه میکیره و جواب میده, متظورم میوه دهی نیست ،منظورم قلمه که ریشه بده وسبز بشه و قلمه جون بگیره و برگاش ذربیاد
سلام خدمت شما.
درخت انگور: قلمههای انگور بسیار سریع ریشه میدهند. بهتر است قلمهای به طول 20-30 سانتیمتر از شاخههای یکساله انتخاب کنید.
درخت انجیر: انجیر از جمله درختانی است که بهراحتی از طریق قلمه تکثیر میشود. قلمهها معمولاً در خاک مرطوب و نور مناسب بهسرعت ریشه میدهند.
درخت انار: قلمههای انار بهآسانی ریشه میدهند، بهویژه اگر در شرایط گرم و مرطوب نگهداری شوند.
درخت بید: بید، هرچند میوهدار نیست، اما از سریعترین درختان برای ریشهدهی است و برای آموزش کودکان بسیار مناسب است.
روش ساده برای کاشت قلمه:
قلمه را از شاخههای سالم و قوی انتخاب کنید (حدود 20-30 سانتیمتر طول).
برگهای پایین قلمه را حذف کنید.
قلمه را در آب یا خاک مرطوب قرار دهید.
در مکانی با نور غیرمستقیم و دمای معتدل نگهداری کنید.
در مدت کوتاهی (حدود 2-4 هفته)، قلمهها ریشه میدهند و برگ جدید ظاهر میشود. این فعالیت برای آموزش مراحل رشد گیاه بسیار مفید است.
به این نکته نیز بسیار دقت کنید چون معمولا از زمان خواب درختان در پاییز تا اسفند بسیاری نهالستانها، قلمه زدن درختان را انجام میدهند اما دقت در زمان گرفتن قلمه برای افزایش ریشهزایی مهم است. تاکید به گرفتن قلمه در پاییز به دلیل دمای خاک است زیرا در پاییز دمای پایین خاک به دلیل تولید کالوس به ریشه زایی کمک میکند اما با نزدیک شدن به اواخر فصل خواب، میزان تولید کالوس کمتر میشود و هر چه دما خاک گرمتر شود، احتمال کالوسزایی هم کمتر خواهد شد، از این جهت که دما بالا خاک باعث افزایش رشد قارچها شده و منجر به پوسیدگی قلمه نیز میشود. بنابراین دمای خاک در چنین زمانی بسیار مهم است.
گیاهان جایگزین مناسب:
اگر ریشهدهی قلمه درختان در زمستان برای شما دشوار است، میتوانید از گیاهان آپارتمانی استفاده کنید که بهراحتی در آب یا خاک ریشه میدهند، مثل:
پوتوس
سینگونیوم
عشقه (پیچک)
این گیاهان سریعتر ریشه میدهند و برای نمایش در کلاس درس یا آزمایش علمی گزینه خوبی هستند.
سلام قلمه انجیر و انار چطور آبیاری کنیم روزانه آبیاری شود یا…
با سلام و عرض ادب
آبیاری بیش از حد یا کمبود آب میتواند به قلمه ها آسیب برساند. خاک باید همیشه مرطوب باشد، اما نباید غرقابی شود زیرا رطوبت بیش از حد میتواند باعث پوسیدگی قلمه شود. بسته به دمای هوا و نوع خاک، آبیاری میتواند روزانه یا هر چند روز یکبار انجام شود. در هوای گرم، ممکن است نیاز به آبیاری روزانه باشد ولی در هوای خنکتر، آبیاری را به 2-3 روز یکبار کاهش دهید. اگر خاک بوی نامطبوع یا پوسیدگی داد، یعنی بیش از حد آبیاری کردهاید. اگر برگها پژمرده شوند، ممکن است خاک خشک شده باشد.
سلام . با تشکر از اطلاعات جامعی که در اختیار عموم قرار دادید . ممنون میشم اگر بفرمایید که به غیر از شاخه درخت صنوبر و یا تبریزی ، از تنه این درختان هم میشه برای قلمه زدن استفاده کرد ؟
درود و خدا قوت
جناب یعقوب زاده بهترین قلمه از درختان صنوبر و تبریزی شاخه های یکساله یا دوساله است تا سریعتر ریشه زایی انجام بگیرد. تنه درختان برای قلمه گرفتن در برخی منابع ذکر شده ولی منظور تنه درختان بسیار جوان است که پیشنهاد ما همان شاخه های یکساله و دو ساله است.
سلام من ازشاخه های صنوبریکساله قلمه زدم ولی خیلی هاش نگرفتن وخشک شدن میشه دلیلشوبفرمایید
با سلام و عرض ادب
دلیل نگرفتن قلمه های صنوبر می تواند 1- دمای بسیار کم یا بسیار زیاد بستر قلمه باشد. 2- رطوبت بستر کم یا بیش از حد باشد. 3- تهویه بستر کم باشد. 4- قلمه وارونه یا برعکس کشت شده باشد. 5- قلمهها قبل از انتقال به بستر خشک شده باشند. 6- زمان گرفتن قلمه مناسب نبوده است. دقت کنید که بهترین زمان گرقتن قلمه از زمان خواب درختان در پاییز تا اسفندماه است اما دقت در زمان گرفتن قلمه در اینجا برای افزایش ریشهزایی بسیار مهم است. گرفتن قلمه در پاییز به دلیل دمای خاک است زیرا در پاییز دمای پایین خاک به دلیل تولید کالوس به ریشه زایی کمک میکند اما با نزدیک شدن به اواخر فصل خواب، میزان تولید کالوس کمتر میشود و هر چه دما خاک گرمتر شود، احتمال کالوسزایی هم کمتر خواهد شد، از این جهت که دما بالا خاک باعث افزایش رشد قارچها شده و منجر به پوسیدگی قلمه نیز میشود.
با سلام وآرزوی موفقیت بیشتر شما مطالب بسیار ارزشمند ومفیدکه بنده تاکنون این همه در فضای این زمینه مطالعه کرده بودم این چنین راضی وخوشنود نشده بودم ممنون از همه شما که زحمات شایانی انجام داده اید بنده باغدار شهریار ی هستم با علاقه وافر به تکثیر اما بیشتر قلمهام پوسیده میشدند حالا با روش شما پیش میروم تا موفق شوم.مچکرم
با سلام و احترام به جنابعالی
خرسندیم که مطالب برای جنابعالی مفید بوده است. از پیام ارزشمندتان سپاسگزاریم.
سلام و عرض ادب ،لطفا یه روش خانگی برا ریشه دارکردن قلمه گل محمدی وقلمه پسته وبادام وقلمه زرشک معرفی میکنین ک جواب بده مخصوص اسفندماه مثلا استفاده ازقرصهای بلااستفاده در خانه بصورت محلول دراب براریشه زایی تاثیرداره ؟؟ممنون میشم راهنمایی فرمایید
درود و خدا قوت
همانطور که در مقاله مطالعه کردید زمان قلمه گرفتن از درختان و درختچه ها که فرم خشبی یا چوبی دارند در زمان خواب است. هر چه به شروع فصل نزدیکتر می شویم احتمال تولید کالوس یا بافت پینه کمتر شده و ریشه زایی نیز کم خواهد شد. اگر نیاز به گرفتن قلمه از گیاهانی که فرمودید هست، پیشنهاد ما کودهای دارای اسیدآمینه و روی است. قرص های شیمیایی توصیه نمی شود زیرا ممکن است ترکیبات دیگری نیز داشته باشند که به قلمه آسیب بزنند.
سلام من دوماه پیش توی زمستون قلمه از چند نوع درخت زدم و الان بهار شده قلمه ها جوانه زدند ولی ریشه ندارن این طبیعیه؟ یعنی قلمه اول برگ میده بعد ریشه؟ چقدر طول میکشه ریشه بزنند؟
سلام به شما
جوانه زدن قلمهها بدون ریشه بدلیل استفاده قلمه از ذخیره شاخه میباشد و بطور طبیعی، جوانه برگ همراه با ریشه یا دیرتر رشد میکند. دلیل عدم ریشه زایی می تواند مختلف باشد: 1- گیاهی که از آن ریشه گرفته اید، سخت ریشه زا است و مدت زمان ریشه زایی آن بسیار طولانی است و یا اصلا از طریق قلمه تکثیر نمی شود. 2- بستر قلمه ها بسیار سرد بوده و یا رطوبت بستر بسیار زیاد بوده است. 3- زمان قلمه گرفتن از درختان همانطور که در مقاله مطالعه کردید معمولا از زمان خواب درختان در پاییز تا اسفندماه است اما دقت در زمان گرفتن قلمه در اینجا برای افزایش ریشهزایی بسیار کلیدی است. اینکه تاکید به گرفتن قلمه در پاییز میشود به دلیل دمای خاک است زیرا در پاییز دمای پایین خاک به دلیل تولید کالوس به ریشه زایی کمک میکند اما با نزدیک شدن به اواخر فصل خواب، میزان تولید کالوس کمتر میشود و هر چه دما خاک گرمتر شود، احتمال کالوسزایی هم کمتر خواهد شد، از این جهت که دما بالا خاک باعث افزایش رشد قارچها شده و منجر به پوسیدگی قلمه نیز میشود.
ممنون که پاسخ دادین
احتمالا بستر قلمه ها زیاد مرطوب هست چون من فضا رو دائم با اسپری آب پاشی میکنم بخاطر قلمه هایی که برگ دارن میگفتم چون ریشه ندارند از طریق برگ رطوبت و آب جذب کنند
امیدواریم نتیجه مطلوب را بگیرید. به رطوبت کافی بستر و محیط دقت کافی داشته باشید.
سلام عرض ادب ممنون بابت توضیحات خوب تون .ببخشید شاخه محبوبه شب رو تو اردیبهشت و منطقه گیلان چطور میشه جواب گرفت
سلام به شما
سپاس از حسن توجه شما. بهتر بود قلمه در پاییز گرفته میشد که دما پایینتر به کالوسزایی کمک میکرد. در بهار اگر قلمه میگیرید باید مراقب گرما هوا و همچنین شرایط محیطی که قلمه در آن است، باشید. بطور معمول قلمه ساقه محبوبه شب 10 سانتیمتر است که باید حداقل دوجوانه روی قلمه وجود داشته باشد. برگهای پایینی قلمه حذف شود ولی دو تا سه برگ در بالای قلمه جهت فتوسنتز و کمک به ریشهزایی حفظ شود. محیط ریشهزایی ماسه بادی باشد و رطوبت کافی داشته باشد ولی مراقب باشید که غرقاب نشود زیرا باعث پوسیدگی قلمهها خواهد شد. قلمه هم از ساقه های علفی نباشد و از ساقههای نیمه چوبی شده گرفته شود. مدت زمان ریشهزایی بطور معمول 6 تا 8 هفته است.