پسته از ارزشمندترین محصولات کشاورزی در ایران و برخی کشورهای جهان است. جایگاه این محصول از جنبه اقتصادی باعث شده تا پسته سهم مهمی در ارزآوری و اشتغالزایی برای کشور داشته باشد. افزایش دما، تغییر الگوهای بارندگی، شدت یافتن خشکسالی و حتی وقوع سیلابها، از جمله تغییرات اقلیمی هستند که آینده کشت پسته را با چالشهای بزرگی روبهرو کرده و توزیع جغرافیایی مناطق مستعد کشت پسته را دچار تغییر کرده است.
تأثیر تغییرات دما بر کشت پسته
درخت پسته برای گلدهی و آغاز فصل رشد، به میزان مشخصی سرما در دوره رکود یا خواب زمستانه نیاز دارد. تغییرات اقلیمی و افزایش میانگین دمای زمستان سبب شده تا این نیاز سرمایی طی سالهای گذشته بهطور کامل برآورده نشود. در نتیجه جوانهها بهخوبی از خواب خارج نشده، گلدهی بهطور ناقص انجام میگیرد و تولید محصول با کاهش کیفیت و کمیت روبهرو خواهد بود.
از طرف دیگر، تابستانهایی با دما بسیار بالا باعث بروز تنشهای حرارتی شدید در دوره پر شدن مغز پسته میشود. این تنشها بعلاوه کاهش رطوبت خاک، منجر به پوکی مغز و ریزش میوه پسته خواهد شد. در نتیجه مناطقی که در گذشته برای کشت پسته ایدهآل بودند، ممکن است در آینده توان تولید خود را به دلیل گرمایش جهانی از دست بدهند.
خشکسالی و تهدید منابع آب در پستهکاری
تغییر اقلیم تأثیر چشمگیری بر پستهکاری داشته و از مهمترین پیامدهای آن، تغییر الگوی بارش و افزایش خشکسالی بوده است. اُفت شدید سطح سفرههای آب زیرزمینی (منبع اصلی آبیاری باغهای پسته) و کاهش میزان بارندگی، پایداری تولید این محصول را تهدید میکند و در نتیجه آن، باعث افزایش تدریجی شوری آب و کاهش کیفیت و سلامت باغها شده است. متاسفانه خشکسالیهای دهههای اخیر، فشار زیادی بر منابع آبی وارد کرده و باغداران مجبور شدهاند برای تأمین آب از چاههای عمیقتر بهرهبرداری کنند، که این موضوع علاوه بر فشار مالی، تعادل زیستمحیطی را نیز مختل میکند. با این حال، پسته به دلیل مقاومت نسبی بالاتر به کمآبی، همچنان در برخی مناطق که برای سایر محصولات زراعی نامناسب شدهاند، قابلیت کشت دارد و این امر ضرورت بازنگری در پهنهبندی اقلیمی کشت و شناسایی مناطق جدید را دوچندان میسازد.
در چنین شرایطی، توسعه سامانههای آبیاری هوشمند، بهبود راندمان مصرف آب، بازچرخانی منابع آبی و آموزش باغداران در زمینه روشهای نوین آبیاری نقش مؤثری در حفظ و استمرار پستهکاری خواهد داشت؛ چراکه بدون اصلاح الگوی مصرف و مدیریت خشکسالی، ادامه فعالیت در بسیاری از مناطق سنتی با چالشهای جدی روبهرو میشود.
جابجایی مناطق مستعد کشت پسته
مطالعات برای مدلهای اقلیمی، پیشبینی کردهاند که با ادامه روند گرمایش جهانی، مناطق جغرافیایی مناسب کشت پسته به سمت عرضهای بالاتر یا ارتفاعات بیشتر جابجا میشوند. مناطقی که در گذشته سرمای بیش از حد مانع توسعه باغهای پسته در آنها بود، اکنون با کاهش شدت سرمای زمستانی میتوانند برای توسعه کشت پسته مناسب باشند.
بهعنوان نمونه، استانهای غربی و شمالغربی کشور مانند آذربایجان شرقی (مرند، شبستر)، زنجان و بخشهایی از کردستان با تغییر اقلیم و زمستانهای ملایمتر، امکان توسعه باغهای پسته را خواهند داشت. این تغییرات البته نیازمند مطالعات بیشتر و دقیقتر، زیرساختهای آبیاری، سرمایهگذاری و انتقال فناوریهای روز کشاورزی خواهد بود.
تهدید آفات و بیماریها در باغهای پسته
از پیامدهای تغییرات اقلیمی، افزایش خطر طغیان آفات و بیماریها در باغهای پسته است. تغییرات دمایی و رطوبتی، مخصوصا در اقلیمهای گرمتر و خشکتر، شرایط مناسبی را برای رشد و تکثیر آفات مهمی مانند پسیل پسته یا قارچهای بیماریزا فراهم میکند.
مناطق مناسب کشت پسته در ایران
کشور ما از قطبهای تولید پسته جهان است و مناطق گستردهای از ایران برای کشت این محصول ارزشمند، مناسب است. استان کرمان و بهویژه شهرستانهای رفسنجان، زرند، سیرجان، شهربابک و انار مشهورترین مناطق پستهکاری ایران بهشمار میروند، همچنین استانهای یزد (مهریز و خاتم)، خراسان رضوی (فیضآباد، بردسکن، کاشمر، سبزوار)، سمنان (دامغان و شاهرود)، فارس (نیریز و استهبان)، قزوین (بوئینزهرا)، مرکزی (زرندیه) و خراسان جنوبی (قائنات، فردوس، سرایان) نیز از مهمترین و باسابقهترین مناطق کشت پسته هستند. این مناطق به دلیل تابستانهای گرم و خشک، زمستانهای نسبتا سرد و خاکهای سبک با زهکشی مناسب، شرایط مساعدی برای پرورش پسته دارند و در پهنهبندی اقلیمی سنتی بهعنوان مناطق مستعد معرفی شدهاند. اما متاسفانه، تغییرات اقلیمی دهههای گذشته، از جمله کاهش سرمای زمستان (عدم تامین نیاز سرمایی) و بروز خشکسالیها، سبب شده تا نقشه پهنهبندی این مناطق نیازمند بازنگری باشد. تحلیل دادههای بهروز هواشناسی، پیشبینی بارش، پایش منابع آب و بررسی کیفیت خاک میتواند به کشاورزان و سیاستگذاران کمک کند تا مناطق جدیدی را برای توسعه باغهای تازه یا جایگزینی باغهای آسیبدیده شناسایی کنند و از تداوم تولید پسته در شرایط جدید اقلیمی حمایت شود.
تغییرات توزیع جغرافیایی پسته در آینده
بر اساس مدلهای پیشبینی اقلیمی، درصورتیکه روند گرمایش جهانی ادامه پیدا کند، مناطق سنتی پستهکاری در برخی نقاط ایران ممکن است بهتدریج بخشی از تولید خود را به دلیل کاهش منابع آب و افزایش تنشهای گرمایی از دست بدهند. در مقابل، استانهای شمالغربی و شمالشرقی که پیشتر سرمای زیاد مانع گسترش باغهای پسته در آنها بود، به دلیل ملایمتر شدن زمستانها و افزایش دما میتوانند پهنههای جدید کشت پسته شوند.
البته این تغییرات، ضرورت بازنگری در سیاستگذاریهای کشاورزی، توسعه زیرساختهای آبیاری و آموزش کشاورزان و کارشناسان مناطق را بهطور جدی میطلبد.
راهکارهای مدیریت تغییر اقلیم در پستهکاری
با توجه به افزایش سرعت تغییرات اقلیمی و تأثیر آن بر کشت پسته در کشور ما، راهکارهای نوین و علمی برای مدیریت این تغییرات در باغهای پسته ضروری است.
اصلاح ارقام پسته
توسعه و استفاده از واریتههایی که مقاومت بالاتری نسبت به تنش گرمایی، کمآبی و بیماریها داشته باشند. مراکز تحقیقاتی در ایران و جهان در حال معرفی ارقام جدید با نیاز سرمایی پایین و عملکرد مناسب در اقلیم گرمتر هستند که میتواند بخشی از مشکل را برطرف کند.
بهبود سامانههای آبیاری
کاهش منابع آبی و افزایش تبخیر، نشان داده که دیگر آبیاری سنتی جوابگوی باغهای پسته نخواهد بود. به همین دلیل استفاده از آبیاری قطرهای، سیستمهای آبیاری هوشمند و حتی روشهای تلفیقی برای حفظ رطوبت خاک، یک راهکار مؤثر برای مدیریت منابع آبی محسوب میشود.
پایش اقلیم و پیشآگاهی
رصد شرایط اقلیمی و سامانههای هشداردهنده، نقش پررنگی در مقابله با تغییر اقلیم دارند. استفاده از ایستگاههای هواشناسی محلی، سامانههای هشدار سریع و نرمافزارهای پیشبینی کمک میکند تا کشاورزان بهتر تصمیمگیری کنند و در برابر تنشهای اقلیمی آماده باشند.
مدیریت یکپارچه آفات و بیماریها
بخش جدانشدنی راهکارهای مدیریتی، بررسی و کنترل بموقع هر آفت و بیماری است. با گرمتر شدن هوا و تغییرات رطوبتی، بسیاری از آفات و بیماریها طغیان میکنند؛ بنابراین پایش منظم آفات، کاربرد شیوههای زیستی و کاهش مصرف سموم شیمیایی، بخشی از اقدامات مدیریت پایدار باغ پسته است.
آموزش و توانمندسازی کشاورزان
آگاهی از تغییر اقلیم، روشهای نوین کشاورزی، اصلاح مصرف آب و کنترل آفات به کشاورزان کمک میکند تا خود را با شرایط متغیر آینده سازگار کنند و تولید پسته در ایران همچنان پایدار و سودآور باقی بماند.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!