از مهم‌ترین دانه‌های روغنی کشور؛ کلزا است که به‌طور گسترده در استان‌های گلستان، مازندران، فارس و خوزستان کشت و کار می‌شود. از چالش‌های اصلی کشاورزان کلزاکار، رقابت شدید علف‌های هرز با کلزا در مراحل اولیه رشد است. بوته کلزا در اوایل، رشد کندی دارد و اگر اقدامات لازم برای کنترل علف‌های هرز انجام نشود، ۳۰ تا ۵۰ درصد عملکرد محصول کاهش می‌یابد.
چرا باید علف هرز در کلزا را کنترل کنیم؟
مزرعه کلزا برخلاف گندم و جو، تراکم کم‌تری دارد و فاصله ردیف‌ها بطور معمول بیشتر است. این موضوع باعث شده تا نور و رطوبت بیشتری در اختیار علف‌های هرز قرار بگیرد. از طرفی، کلزا از خانواده چلیپاییان است و بسیاری از علف‌کش‌های رایج در غلات برای کلزا قابل استفاده نیستند و بایستی علف‌کش اختصاصی انتخاب شود.
علف‌های هرز مزارع کلزا در ایران
اولین قدم برای انتخاب روش مبارزه، شناخت علف‌های هرز غالب هر منطقه است.
- یولاف وحشی و جو وحشی
- خردل وحشی و شلمی
- ماشک، دم‌روباهی، جودره
- خاکشیرتلخ و علف هفت‌بند و پیچک صحرایی
- گل جالیز
توجه داشته باشید که وجود خردل وحشی و شلمی در مزرعه، چالش بزرگی است، چون این دو گیاه از خانواده کلزا هستند و اکثر علف‌کش‌های انتخابی کلزا روی آن‌ها اثر کمی دارند.
زمان‌بندی برای مبارزه با علف‌های هرز مزارع کلزا
مشکل بزرگ برای مبارزه با علف هرز در کلزا این است که باید در چند مرحله انجام شود:
- قبل از کاشت: آماده‌سازی زمین و از بین بردن بقایای علف‌های هرز چندساله
- همزمان با کاشت یا بلافاصله پس از آن: استفاده از علف‌کش‌های پیش‌رویشی
- مرحله ۴ تا ۶ برگی کلزا: زمان طلایی برای علف‌کش‌های پس‌رویشی
- اواخر پاییز تا اوایل زمستان: کنترل علف‌های هرز پهن‌برگ زمستانه که در مناطق معتدل و گرم مثل خوزستان و فارس رشد می‌کنند.
دقت کنید که اگر این زمان‌های مبارزه را از دست دهید، اثربخشی به‌شدت کاهش می‌یابد.
روش‌های کنترل زراعی و مدیریتی
قبل از اینکه از سموم استفاده کنید، رعایت چند اصل زراعی می‌تواند مشکل علف هرز را به‌طور موثری کم کند:
- تناوب زراعی: کشت متوالی کلزا در یک زمین زراعی، بانک بذر علف‌های هرز خانواده چلیپاییان را تقویت می‌کند. تناوب با غلات یا حبوبات پیشنهاد می‌شود.
- تاریخ کاشت مناسب: کاشت به‌موقع باعث می‌شود کلزا زودتر از علف‌های هرز پاییزه سبز شود و در رقابت بر سر منابع پیروز باشد.
- تراکم بوته مناسب: تراکم پایین کلزا، فضای مناسبی برای رشد علف‌های هرز ایجاد می‌کند.
- آماده‌سازی بستر بذر: زمین یک‌دست و بدون کلوخ، جوانه‌زنی یکنواخت بذر کلزا، رقابت بهتر با علف هرز را تضمین می‌کند.
- استفاده از بذر گواهی‌شده و عاری از بذر علف هرز: به‌ویژه برای جلوگیری از ورود خردل وحشی و شلمی به مزرعه توصیه می‌شود.
روش‌های شیمیایی مبارزه با علف‌های هرز کلزا
انتخاب علف‌کش باید بر اساس نوع علف هرز غالب، مرحله رشدی کلزا و شرایط اقلیمی منطقه انجام شود. برخی از علف‌کش‌های رایج مزارع کلزا ایران:
- علف‌کش‌های پیش‌کاشت خاک‌مصرف مانند تری‌فلورالین، که پیش از کاشت با خاک مخلوط می‌شود و روی طیفی از علف‌های هرز پهن‌برگ و باریک‌برگ اثر دارد.
- علف‌کش‌های پیش‌رویشی نظیر ترکیبات بر پایه متازاکلر، که بلافاصله بعد از کاشت و پیش از سبز شدن کلزا استفاده می‌شود.
- علف‌کش‌های اختصاصی گندمیان (باریک‌برگ‌کش‌ها) مانند کلتودیم، کوئیزالوفوپ-پی-اتیل و پروپاکوئیزافوپ برای کنترل یولاف وحشی و جو وحشی در مزارع کلزا؛ این گروه چون فقط روی گندمیان اثر می‌کند، برای کلزا که خود پهن‌برگ است بسیار ایمن‌تر است.
- کلوپیرالید برای کنترل برخی علف‌های هرز پهن‌برگ مقاوم، با رعایت دقیق دوره کارنس و فاصله تا کشت بعدی.
نکته مهم این است که در بسیاری از مناطق ایران، به دلیل مصرف مکرر یک گروه علف‌کش خاص، مقاومت علف‌های هرز (به‌ویژه یولاف وحشی) گزارش شده است. به همین دلیل توصیه می‌شود:
- علف‌کش‌ها را هر سال یا هر دو سال یک‌بار از نظر مکانیسم اثر تغییر دهید.
- هرگز فقط به یک روش (شیمیایی) اکتفا نکنید و آن را با تناوب زراعی و کنترل مکانیکی ترکیب کنید.
- قبل از سم‌پاشی گسترده، حتماً روی یک قطعه کوچک آزمایش کنید، به‌خصوص اگر رقم یا شرایط خاک منطقه با توصیه استاندارد متفاوت است.
نکات ویژه برای اقلیم ایران
تنظیم برنامه مبارزه بر اساس منطقه بدلیل شرایط آب‌وهوایی متنوع کشور نیاز است:
- در مناطق با خاک سنگین و رسی، جذب برخی علف‌کش‌های خاک‌مصرف کاهش می‌یابد و ممکن است نیاز به دوز یا زمان‌بندی متفاوتی باشد.
- در مناطق دیم شمال و شمال‌غرب، بارندگی پاییزه باعث سبز شدن همزمان علف هرز و کلزا می‌شود که در چنین شرایطی علف‌کش‌های پیش‌رویشی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
- در مزارع آبی خوزستان و فارس، دمای بالاتر پاییز باعث رشد سریع‌تر علف‌های هرز پهن‌برگ می‌شود و باید پایش مزرعه زودتر شروع شود.
- کمبود آب در برخی مناطق مرکزی، رشد کلزا را کند و رقابت‌پذیری آن را در برابر علف هرز ضعیف‌تر می‌کند بنابراین در این شرایط کنترل زودهنگام اهمیت دوچندانی دارد.
نکته کلیدی
مبارزه موفق با علف‌های هرز در کلزا یک اقدام ناگهانی نیست، بلکه ترکیبی از مدیریت زراعی، زمان‌بندی درست و استفاده هوشمندانه از علف‌کش‌هاست. شناخت علف‌های هرز غالب مزرعه، رعایت تناوب زراعی، انتخاب تاریخ کاشت مناسب و تناوب مصرف علف‌کش‌ها، پایه‌های یک برنامه پایدار را تشکیل می‌دهند. قبل از هرگونه سم‌پاشی، مشورت با کارشناس جهاد کشاورزی منطقه برای انتخاب علف‌کش مجاز و دوز مناسب با شرایط خاک و اقلیم محلی، توصیه‌ای است که هرگز نباید نادیده گرفته شود.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو