کلزا از حساس‌ترین گیاهان زراعی نسبت به حضور علف‌های هرز در مزرعه است. علت این حساسیت نیز، رشد نسبتاً کند گیاه در اوایل فصل و همچنین هم‌خانواده بودن بسیاری از علف‌های هرز مهم با کلزا است. برای مدیریت درست هر مزرعه، قدم اول شناخت دقیق این علف‌های هرز و زمان‌بندی رشد آن‌ها است.
چرا کلزا در برابر علف‌های هرز آسیب می‌بیند؟؟؟
به دلیل اینکه رشد کلزا در اوایل دوره رویش کند و آهسته است، این گیاه در معرض رقابت جدی با علف‌های هرز قرار دارد. در کشت پاییزه (که در ایران رایج‌تر است)، بیشترین افت عملکرد بدلیل رقابت با علف‌های هرز و بطور معمول هنگام طویل‌شدن ساقه رخ می‌دهد.
نکته مهم این است که علف‌های هرز تنها روی عملکرد کلزا اثر نمی‌گذارند بلکه اگر آلودگی مزرعه به علف‌هایی مانند خردل وحشی از حد معینی بگذرد، کیفیت روغن خوراکی کلزا هم به‌شدت افت می‌کند و محصول ممکن است حتی قابل استفاده نیز نباشد.
مهم‌ترین علف‌های هرز مزارع کلزا در ایران
هر کدام از این علف‌های هرز ویژگی‌های رشدی خاصی دارند:
- خردل وحشی (Sinapis arvensis): از پررقابت‌ترین و رایج‌ترین علف‌های هرز کلزا در ایران است. این علف هرز از خانواده چلیپاییان و همان خانواده کلزا است و به همین دلیل است که شباهت رشدی زیادی با کلزا دارد. آستانه زیان اقتصادی خردل وحشی حدود سه بوته در متر مربع تعیین شده و حضور ۱۰ تا ۲۰ بوته در مترمربع می‌تواند عملکرد دانه کلزا را ۲۰ تا ۳۶ درصد کاهش دهد.
- شلمی (Rapistrum rugosum): این علف هرز از خانواده چلیپاییان است که همانند خردل وحشی در بسیاری از مزارع کلزا ایران دیده می‌شود. بر اساس مطالعات، شلمی معمولاً زودتر از خردل وحشی به نیمی از رویش تجمعی خود می‌رسد، یعنی جوانه‌زنی سریع‌تری دارد.
- خاکشیرتلخ (Sisymbrium irio) : از علف‌های هرز رایج مزارع کلزا در ایران است. این علف هرز هم‌خانواده کلزا است و به همین دلیل کنترل آن دشوار است. جوانه‌زنی بذر آن به‌شدت به عواملی مانند دمای خاک، رطوبت، شوری و عمق بذر وابسته است و همین پیچیدگی در زمان‌بندی رویش، پیش‌بینی و مدیریت آن را در مزرعه دشوارتر می‌کند.
- جودره (Hordeum spontaneum): علف هرزی باریک‌برگ با نزدیکی ژنتیکی بالا با گندم و جو است که همین شباهت ژنتیکی باعث می‌شود ویژگی‌های رشدی آن نیز به غلات زراعی نزدیک باشد و در فصل زمستان همراه کلزا رشد کند.
- چاودار وحشی و جو وحشی: از علف‌های هرز باریک‌برگ زمستانه که در تحقیقات مزارع کلزا ایران، همراه با خردل وحشی و سیاه‌دانه، جزو گونه‌های رقیب اصلی شناخته شده‌اند.
- چچم: علف هرز باریک‌برگ که در تناوب گندم و کلزا به‌طور مشترک دیده می‌شود و دوره رشدش با فصل زمستان هم‌پوشانی زیادی دارد.
- گل‌جالیز: علف هرزی انگلی است، یعنی به‌جای رقابت معمولی، مستقیماً به ریشه کلزا متصل شده و از شیره گیاه تغذیه می‌کند. در سال‌های اخیر در برخی مناطق ایران گسترش قابل توجهی داشته است.
- خرفه: یکی از علف‌های هرز پهن‌برگ رایج در مزارع ایران از جمله کلزا است. خرفه یک علف هرز فصل گرم است و در دماهای بالاتر بهتر رشد می‌کند، برخلاف علف‌های هرز زمستانه‌ای مثل خردل وحشی و شلمی که هم‌زمان با کلزای پاییزه سبز می‌شوند. به همین دلیل، حضور خرفه در مزارع کلزا معمولاً بیشتر در اواخر فصل رشد (نزدیک بهار) یا در کشت‌های بهاره کلزا اهمیت پیدا می‌کند. خرفه برخلاف خردل وحشی، شلمی یا خاکشیر که همگی از خانواده چلیپاییان و هم‌خانواده کلزا هستند، به خانواده متفاوتی تعلق دارد و این تفاوت خانوادگی، هم مزیت و هم چالش دارد. مزیت آن این است که برخی علف‌کش‌های پهن‌برگ‌کش که قادر به کنترل علف‌های هرز تیره شب‌بو (مثل خردل وحشی) نیستند، می‌توانند خرفه را همراه با تاج‌خروس و سلمک کنترل کنند.
دوره رشد و زمان‌بندی رویش
زمان‌بندی رویش علف‌های هرز یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که نحوه رقابت آن‌ها با کلزا را تعیین می‌کند. چند نکته کلیدی درباره این موضوع:
- خردل وحشی و شلمی معمولاً هم‌زمان با کلزا یا کمی بعد از آن سبز می‌شوند و رویش آن‌ها به‌شدت به دمای خاک وابسته است.
- در شرایط بدون خاک‌ورزی، خردل وحشی سریع‌تر جوانه می‌زند و زودتر به نیمی از رویش تجمعی خود می‌رسد، در حالی که در خاک‌ورزی رایج این روند کندتر است.
- مرحله حساس رقابت کلزا با علف‌های هرز از استقرار گیاهچه شروع می‌شود و تا اوایل ساقه‌روی و آغاز گلدهی ادامه دارد؛ در این بازه زمانی، بیشترین افت وزن خشک و شاخه‌های جانبی کلزا اتفاق می‌افتد.
- نکته دیگر مربوط به بذرهای خود کلزا است: بذرهای کلزا معمولاً فاقد رکود اولیه هستند، اما اگر وارد خاک شوند دچار رکود ثانویه می‌شوند و در فصل زراعی بعد به‌عنوان بوته‌های خودرو (که خودشان نوعی علف هرز محسوب می‌شوند) سبز می‌شوند.
سوالات متداول
- چرا خردل وحشی این‌قدر در مزارع کلزا مشکل‌ساز است؟
چون از همان خانواده کلزا (چلیپاییان) است و الگوی رشدش شبیه خود کلزاست، رقابت آن با گیاه زراعی بسیار نزدیک و شدید است. - آیا همه علف‌های هرز کلزا هم‌زمان سبز می‌شوند؟
خیر. هرکدام دمای خاک و شرایط رویش متفاوتی نیاز دارند؛ برای مثال شلمی معمولاً زودتر از خردل وحشی به رویش کامل می‌رسد. - بوته‌های کلزا خودرو چه ارتباطی با علف‌های هرز دارند؟
بذرهایی که در فصل قبل روی زمین ریخته‌اند می‌توانند دچار رکود ثانویه شوند و سال بعد به‌عنوان بوته خودرو سبز شوند، که هم رقیب محصول اصلی است و هم می‌تواند کیفیت روغن را پایین بیاورد.
- کدام مرحله رشد کلزا نسبت به علف هرز حساس‌تر است؟
از استقرار گیاهچه تا اوایل ساقه‌روی و شروع گلدهی، حساس‌ترین بازه زمانی از نظر رقابت با علف‌های هرز است. - آیا آلودگی کم علف هرز هم مشکل ایجاد می‌کند؟
بله، حتی تراکم پایین برخی علف‌های هرز مانند خردل وحشی می‌تواند از آستانه زیان اقتصادی عبور کند و علاوه بر افت عملکرد، کیفیت روغن کلزا را هم کاهش دهد.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو