انتخاب ارقام متحمل به سرما در کلزا

از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید کلزا در مناطق سرد و معتدل ‌سرد، سرما است. یخبندان‌های اواخر پاییز و سرمای زمستانه تنها به کاهش دمای هوا مربوط نمی‌شود؛ بلکه مرحله رشد بوته، تاریخ کاشت، رطوبت خاک، کوددهی، پوشش برف و مدت زمان یخبندان نیز در خسارت سرما نقش دارند. از این جهت، اگر رقم درستی برای کشت کلزا انتخاب نشود، ممکن است بوته‌ها از بین بروند یا عملکرد به شدت افت کند. انتخاب رقم مناسب باید همراه با مدیریت درست مزرعه انجام شود، نه اینکه صرفاً بر اساس نام رقم یا تبلیغات فروشنده صورت گیرد.

با وجود اینکه سطح زیرکشت کلزا در مناطق گرم و معتدل گرم کشور است، اما توسعه کشت در استان‌هایی مانند آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، کردستان، همدان، کرمانشاه، زنجان، مرکزی، قزوین و بخش‌هایی از اصفهان و خراسان، به ارقام پاییزه با سازگاری بیشتر به سرمای زمستانه نیاز دارد. در این نواحی، ارقام زمستانه یا بینابین معمولاً انتخاب معقول‌تری از ارقام بهاره هستند.

چه تفاوتی بین مقاومت با تحمل به سرما وجود دارد؟؟

از نظر تخصصی، «مقاوم به سرما» و «متحمل به سرما» به یک معنا نیستند. دقت کنید که رقم مقاوم، دماهای پایین را با آسیب کمتری سپری می‌کند، درحالیکه رقم متحمل ممکن است مقداری خسارت ببیند، اما توان بازسازی و ادامه رشد خود را حفظ خواهد کرد.

کاربرد واژه متحمل به سرما چه برای کلزا و چه سایر گیاهان زراعی، علمی‌تر و محتاطانه‌تر است؛ از این نظر که حتی ارقام پاییزه مقاوم نیز در صورت استقرار ضعیف، طولانی بودن دوره یخبندان، سرما ناگهانی بعد از گرم‌شدن هوا یا سرما در زمان گل‌دهی احتمال دارد که آسیب ببینند.

چرا مقاومت به سرما این‌قدر مهم است؟

کلزا در اکثر مراحل رشدی به سرما حساس است، اما مرحله زایشی (تشکیل گل و غلاف)، حساس‌ترین مرحله است. اگر سرمای شدیدی در این مرحله اتفاق بیفتد، ممکن است عملکرد تا ۷۰ درصد کاهش یابد.

از طرفی، در ارقام پاییزه، بقای زمستانی بوته به این بستگی دارد که گیاه قبل از شروع سرمای واقعی، یک رشد روزت قوی با حداقل ۶ تا ۸ برگ کامل تشکیل داده باشد. این نکته بدین معنی است که انتخاب رقم مناسب، تنها نیمی از راه است و زمان کاشت و مدیریت مزرعه نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

ارقام مناسب مناطق سرد و معتدل سرد ایران

بر اساس توصیه‌های فنی و نتایج آزمون‌های سازگاری، چند رقم برای مناطق سرد و معتدل‌سرد اهمیت بیشتری دارند:

• نفیس (متحمل به سرما): از ارقام داخلی مهم‌ که مناسب مناطق سرد و معتدل ‌سرد است. این رقم زمستانه و آزادگرده‌افشان است و علاوه بر سازگاری با سرما، برای کشت تأخیری نیز پیشنهاد می‌شود.
• احمدی (متحمل به سرما): این رقم برای مناطق سرد و معتدل‌سرد کشور معرفی و شناخته شده است، اما مقاومت آن به همه عوامل خسارت‌زا یکسان نیست؛ بنابراین باید بر اساس اقلیم و سرما منطقه انتخاب شود.
• نیما (متحمل به سرما): رقم آزادگرده‌افشانی که برای مناطق سرد و معتدل ‌سرد توصیه شده و در برخی گزارش‌ها، پتانسیل عملکردی مناسبی داشته است. با این وجود، موفقیت در کشت رقم نیما به تاریخ کاشت و شرایط پاییز و زمستان هر منطقه وابسته است.
• ارقام ناتالی و نپتون (نیمه مقاوم به سرما): منشأ این ارقامفرانسه است و در سال‌های اخیر به‌طور گسترده در مزارع کلزا استان‌های خراسان، مازندران، چهارمحال و بختیاری و آذربایجان‌ها کشت شده‌اند. این دو رقم جوانه‌زنی و رشد اولیه سریعی دارند و به سرما و ورس (خوابیدگی بوته) مقاومت نسبتاً خوبی نشان داده‌اند.
• اوکاپی Okapi (مقاوم به سرما): رقمی قدیمی و شناخته‌شده و زمستانه است که در مناطق سرد و معتدل‌سرد کشور سال‌هاست مورد کشت و کار است. از جنبه سازگاری به برخی مناطق، اوکاپی، رقم مهمی است، اما در برخی آزمایش‌ها مشخص شده که رقم نفیس و تعدادی از ژنوتیپ‌های جدید عملکرد بیشتری از آن داشته‌اند.
• هامان و نیلوفر (مقاوم به سرما): این دو رقم زمستانه در آزمون‌های ارقام تأیید شده‌اند. هامان به‌عنوان رقم آزادگرده‌افشان معرفی شده است. هر دو برای مناطق دارای زمستان سرد، گزینه‌های جدیدی محسوب می‌شوند؛ با این حال، هنوز باید داده‌های بیشتری از مزارع زارعین و آزمون‌های چندساله درباره تحمل واقعی آن‌ها به یخبندان شدید منتشر شود.

آیا نفیس بهترین رقم برای تحمل به سرماست؟

نمی‌توان یک رقم را برای همه مناطق سرد ایران «بهترین» دانست. ایران از نظر ارتفاع، رطوبت، زمان شروع سرما و خطر یخبندان،  اقلیم‌های متفاوتی دارد. برای مثال، شرایط یک مزرعه در اردبیل با کرمانشاه، همدان یا تربت‌حیدریه یکسان نیست.

با این وجود، رقم نفیس یکی از مستندترین گزینه‌های داخلی برای مناطق سرد و معتدل‌سرد است. این رقم در کرج، همدان، اسلام‌آباد غرب، زرقان، اصفهان و خوی ارزیابی شده و عملکرد قابل‌توجهی نشان داده است. در آزمایش‌های سازگاری، میانگین عملکرد آن در برخی ارزیابی‌ها به بیش از چهار تن در هکتار رسیده و نسبت به اوکاپی برتری داشته است.

برای مناطق بسیار سرد یا مناطقی که کشت پاییزه با تأخیر انجام می‌شود، نفیس می‌تواند گزینه قابل بررسی باشد؛ البته شرط آن، تهیه بذر گواهی‌شده و رعایت تاریخ کاشت مناسب است.

نکته مهم: اگر در منطقه با زمستان معتدل کشت کلزا دارید، هیبرید بهاره هایولا ۴۰۱ گزینه‌ای است که در برخی بررسی‌های میدانی (مثلاً در کرج) نتیجه مطلوبی در کشت زودهنگام پاییزی نشان داده است. اما توجه کنید که هیبریدهای بهاره معمولاً دوره رشد کوتاه‌تری دارند و تحمل آن‌ها به سرمای شدید زمستانی، در حد ارقام زمستانه نیست.

مدیریت مزرعه برای عبور از سرما

بهترین رقم کلزا بدون دقت به برخی فاکتورهای مهم، تحمل یا مقاومت واقعی خود را نشان نمی‌دهد. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• انتخاب تاریخ کاشت مناسب با اقلیم منطقه، به‌گونه‌ای که بوته قبل از سرما به مرحله روزت مناسب برسد.
• جلوگیری از تراکم بیش از حد بوته‌ها، زیرا بوته‌های ضعیف و باریک معمولاً آسیب بیشتری می‌بینند.
• تأمین کافی عناصر غذایی و رعایت برنامه کودی اصولی با هدف توسعه ریشه و افزایش استحکام بوته.
• پرهیز از مصرف بیش از حد کودهای نیتروژنی در پاییز زیرا نیتروژن اضافی باعث افزایش رشد رویشی و در نتیجه کاهش آمادگی بوته برای سرما می‌شود.
• کشت کلزا در زمین‌هایی با زهکشی مناسب، زیرا ماندابی‌شدن خاک در زمستان خسارت سرما را تشدید می‌کند.
• استفاده از بذر دارای قوه نامیه و خلوص مناسب برای تراکم یکنواخت در مزرعه.
• بازدید مزرعه بعد از یخبندان برای بررسی زنده‌مانی بوته و خسارت طوقه و آسیب برگ‌ها.

برای کشت کلزا در ایران، رقم مقاوم به سرما تنها معیار خرید بذر نیست. رقم مناسب، رقمی است که در اقلیم مناسب آن، تاریخ کاشت درست، خاک مزرعه مناسب کشت کلزا و الگوی سرمای همان منطقه، عملکرد پایداری را نشان دهد.