کنجاله کلزا، باقیمانده حاصل از فرآیند استخراج روغن دانه کلزا است که با وجود پروتئین قابل توجه، سالیان طولانی در سایه کنجاله سویا قرار داشت. با این حال، با افزایش هزینه واردات سویا و بهبود روش‌های فرآوری، این محصول جایگاه مشخصی در جیره غذایی دام و طیور در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، پیدا کرده است.
در این مقاله، ترکیب تغذیه‌ای کنجاله کلزا، کاربرد آن در تغذیه دام و طیور و همچنین محدودیت‌هایی که رعایت آن‌ها ضروری است، بررسی می‌شود.
ترکیب تغذیه‌ای کنجاله کلزا
کنجاله کلزا معمولاً بین ۳۴ تا ۳۸ درصد پروتئین خام دارد که رقمی قابل مقایسه، هرچند اندکی پایین‌تر از کنجاله سویا (حدود ۴۴ تا ۴۸ درصد)، محسوب می‌شود. با این حال، از نظر ترکیب اسیدهای آمینه، به‌ویژه متیونین، وضعیت مطلوبی دارد و در برخی موارد می‌تواند مکمل خوبی برای جیره‌های مبتنی بر سویا باشد.
نکته قابل توجه دیگر، میزان فیبر خام بالاتر کنجاله کلزا نسبت به سویاست که ناشی از پوسته دانه است. این فیبر بالا، انرژی قابل‌دسترس جیره را کمی کاهش می‌دهد و باید در فرمولاسیون جیره لحاظ شود.
کاربرد در تغذیه دام (گاو و گوسفند)
نشخوارکنندگان به دلیل ساختار خاص دستگاه گوارش و فعالیت میکروبی شکمبه، تحمل بیشتری نسبت به ترکیبات ضدتغذیه‌ای موجود در کنجاله کلزا دارند. به همین دلیل، این محصول در جیره گاو شیری و گوسفند پرواری با نسبت‌های نسبتاً بالا، معمولاً تا ۲۰ درصد ماده خشک جیره، قابل استفاده است.
مطالعات متعدد نشان داده‌اند جایگزینی بخشی از کنجاله سویا با کنجاله کلزا در جیره گاو شیری، تاثیر محسوسی بر تولید شیر ندارد، در حالی که هزینه جیره را کاهش می‌دهد.
کاربرد در تغذیه طیور
در طیور، به‌ویژه مرغ تخم‌گذار، وضعیت کمی متفاوت است. حساسیت بالاتر دستگاه گوارش طیور نسبت به ترکیباتی مانند گلوکوزینولات‌ها، محدودیت‌هایی در میزان مصرف ایجاد می‌کند. در جیره جوجه‌های گوشتی، معمولاً سطح ۵ تا ۱۰ درصد قابل توصیه است، در حالی که در مرغ تخم‌گذار به دلیل ریسک ایجاد طعم نامطلوب در تخم‌مرغ، این سطح معمولاً پایین‌تر در نظر گرفته می‌شود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط شورای کلزای کانادا، ارقام جدید کلزا با گلوکوزینولات پایین، امکان استفاده از نسبت‌های بالاتر کنجاله در جیره طیور را نیز فراهم کرده‌اند.
محدودیت‌ها و نکاتی که باید رعایت شود
استفاده مطلوب از کنجاله کلزا در جیره، مستلزم توجه به چند نکته است:
- گلوکوزینولات‌ها: این ترکیبات می‌توانند عملکرد تیروئید را تحت تاثیر قرار دهند؛ استفاده از ارقام کانولا با سطح پایین گلوکوزینولات، این ریسک را به‌طور قابل توجهی کاهش می‌دهد.
- فیبر بالا: به‌ویژه در جیره طیور جوان، باید با سایر منابع انرژی متعادل شود.
- روش فرآوری: کنجاله حاصل از استخراج با حلال، نسبت به روش فشار سرد (اکسپلر)، معمولاً پروتئین بالاتر و چربی باقیمانده کمتری دارد؛ انتخاب روش فرآوری مستقیماً بر ارزش غذایی نهایی محصول اثرگذار است.
مقایسه با کنجاله سویا
از نظر اقتصادی، قیمت کنجاله کلزا معمولاً پایین‌تر از کنجاله سویا است و در مناطقی که تولید داخلی کلزا رونق دارد، دسترسی به آن نیز ساده‌تر است. در مقابل، کنجاله سویا از نظر درصد پروتئین و پایین بودن فیبر، همچنان برتری دارد. انتخاب بین این دو، در عمل به ترکیب کلی جیره، هدف تولید (شیر، گوشت، تخم‌مرغ) و شرایط اقتصادی منطقه بستگی دارد.
صحبت نهایی
کنجاله کلزا، با وجود برخی محدودیت‌ها، منبع پروتئینی قابل اتکا و مقرون‌به‌صرفه برای جیره دام و طیور محسوب می‌شود. در دام‌های نشخوارکننده امکان استفاده در سطوح بالاتر وجود دارد، در حالی که در طیور، به‌ویژه مرغ تخم‌گذار، رعایت سطح توصیه‌شده و توجه به رقم و روش فرآوری کنجاله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سوالات متداول
حداکثر میزان مجاز کنجاله کلزا در جیره گاو شیری چقدر است؟ معمولاً تا حدود ۲۰ درصد ماده خشک جیره، بدون تاثیر محسوس بر تولید شیر، قابل استفاده است.
آیا کنجاله کلزا برای مرغ تخم‌گذار مناسب است؟ بله، اما با احتیاط بیشتر و در سطح پایین‌تر نسبت به جوجه گوشتی، به دلیل ریسک ایجاد طعم نامطلوب در تخم‌مرغ در صورت مصرف بیش از حد.
تفاوت اصلی کنجاله کلزا و کنجاله سویا چیست؟ کنجاله سویا پروتئین بالاتر و فیبر کمتری دارد، در حالی که کنجاله کلزا معمولاً قیمت مناسب‌تر و دسترسی ساده‌تری در مناطق تولیدکننده کلزا دارد.
آیا همه ارقام کلزا برای تولید کنجاله ایمن هستند؟ ارقام کانولا با سطح پایین گلوکوزینولات، ریسک تغذیه‌ای کمتری دارند و برای استفاده در جیره دام و طیور ارجحیت دارند.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو