کلزا جایگاه مهمی در الگوی کشت پاییزه ایران دارد. از استان گلستان و مازندران تا خوزستان، مغان و فارس، کشاورزان این محصول را برای تأمین روغن و بهبود تناوب کشت می‌کنند.
با وجود اینکه کلزا سازگاری نسبی به برخی تنش‌های زنده نشان داده است اما، بیماری‌ها بخصوص قارچی می‌توانند عملکرد مزرعه را به‌طور جدی کاهش دهند. طی بررسی‌ها مشخص شده که شدت بیماری وابسته به عواملی مانند تاریخ کاشت، بارندگی پاییزه و زمستانه، رطوبت مزرعه، تناوب زراعی، تراکم بوته، کیفیت بذر و مدیریت بقایای گیاهی است. بنابراین اگر مدیریت مزرعه را در مسیر درست اجرا نکنید، بخشی از عملکرد را بدلیل بیماری‌های کلزا از دست خواهید داد.
چرا بیماری‌ها در مزارع کلزای ایران جدی هستند؟
- کشت پاییزه: کلزا چندین ماه در مزرعه باقی می‌ماند و در معرض بارندگی، رطوبت و نوسانات دمایی پاییز، زمستان و بهار قرار دارد و همین عوامل باعث تکمیل چرخه بسیاری از بیماری‌ها هستند.
- بهار مرطوب در نواحی شمالی: در مناطق شمالی کشور، هم‌زمان بودن بارندگی و رطوبت نسبیِ بالا با مرحله گلدهی کلزا، شرایط کاملا مناسبی را برای جوانه‌زنی و انتشار قارچ‌های بیماری‌زا فراهم می‌کند.
- تناوب زراعی نامناسب: کشت متوالی کلزا یا قرار گرفتن آن پس از گیاهانی مانند آفتابگردان و سویا، منجر به تداوم حضور بیماری میزبان و افزایش جمعیت عوامل بیماری‌زا در خاک می‌شود.
- بقایای گیاهی آلوده: ساقه‌ها و بقایای آلوده، به‌ویژه در صورت باقی‌ماندن در سطح خاک، به‌عنوان منبع اولیه آلودگی در فصل زراعی بعد عمل می‌کنند.
بیماری پوسیدگی ساقه یا ساق‌سفید کلزا (اسکلروتینیا)
پوسیدگی سفید ساقه که با نام پوسیدگی اسکلروتینیایی نیز شناخته می‌شود، از بیماری‌های مهم کلزا در مناطق مرطوب و پرباران است. عامل این بیماری قارچ Sclerotinia sclerotiorum است و علاوه بر کلزا، بسیاری از گیاهان زراعی را نیز آلوده می‌کند. علائم بیماری از زمان گلدهی ظاهر شده و لکه‌های آبسوخته روی ساقه یا محل اتصال شاخه‌ها از اولین علائم‌اند؛ به‌تدریج بافت ساقه نیز قهوه‌ای و خشک می‌شود. در شرایطی که آب و هوا مرطوب باشد، روی بخش آلوده گیاه، پوشش سفید قارچی نیز دیده می‌شود و درون ساقه یا روی سطح آن، اندام‌های سیاه‌رنگی به نام اسکلروت گسترش می‌یابد. بوته‌های آلوده کلزا قبل از رسیدگی کامل خشک شده و دانه‌ها کم‌وزن و چروکیده خواهند بود.
مهم‌ترین راهکارهای مدیریت این بیماری:
- رعایت تناوب زراعی و پرهیز از کشت مداوم کلزا و گیاهان میزبان بیماری
- استفاده از بذر سالم و گواهی‌شده
- تراکم متعادل و پرهیز از مصرف زیاد نیتروژن
- کنترل علف‌های هرز پهن‌برگ در مزرعه و حاشیه آن
- مدیریت بقایای گیاهی آلوده با هدف کاهش اسکلروت‌ها در خاک
- سمپاشی پیشگیرانه در ابتدای گلدهی (حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد گلدهی)
در شمال کشور و بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب ایران که شاهد افزایش رطوبت در زمان گلدهی هستید، پایش مزرعه باید از آغاز گلدهی جدی‌تر انجام شود. در صورت تأیید کارشناس، زمان مصرف قارچ‌کش، باید بر اساس مرحله رشدی و شرایط مزرعه تعیین شود (مشاهده چند بوته آلوده نمی‌تواند دلیلی بر مصرف سموم باشد).
بیماری ساق سیاه یا بیماری فوما
ساق سیاه یا فوما بیماری قارچی (Leptosphaeria maculans) است که بیشتر در مراحل اولیه رشد و در هوای مرطوب و خنک گسترش می‌یابد. این بیماری از طریق بذر آلوده، بقایای گیاهی و پاشش قطرات آب ناشی از باران و آبیاری بارانی در مزرعه پخش شده و بتدریج اثرات آن بروز پیدا می‌کند و متاسفانه در برخی مناطق کلزاکاری، آلودگی برگ و ساقه به فوما بسیار قابل توجه بوده است.
علائم اولیه این بیماری، مشاهده لکه‌های گرد خاکستری یا قهوه‌ای دارای نقاط سیاه‌رنگ ریز روی برگ‌ها است. این نقاط اندام‌های بارده قارچ هستند. اگر قارچ بیماری ساق سیاه به دمبرگ یا ساقه برسد، زخم‌های کشیده و تیره رنگی ایجاد می‌شود. اگر آلودگی شدید باشد، ساقه ضعیف شده و انتقال آب و مواد غذایی خواهد شد، در نتیجه بوته زودتر می‌رسد و دانه‌ها ریز و کوچک خواهند بود.
چند نکته برای کاهش خسارت بیماری فوما:
- کاشت بذر سالم و ضدعفونی‌شده.
- انتخاب تاریخ کاشت مطابق توصیه‌های منطقه‌ای.
- خودداری از روش آبیاری بارانی و ایجاد رطوبت طولانی روی برگ‌ها.
- عدم رهاسازی بقایای آلوده در سطح مزرعه.
- تناوب با غلاتی مانند گندم و جو.
- پرهیز از مصرف بیش از اندازه نیتروژن.
در دستورالعمل‌های فنی، ضدعفونی بذر و استفاده هدفمند از قارچ‌کش‌های موردتایید حفظ نباتات پیشنهاد می‌شود؛ با این وجود، انتخاب ماده، مقدار مصرف و زمان محلول‌پاشی باید مطابق برچسب سم، فهرست سموم مجاز و نظر کارشناس گیاهپزشکی باشد.
بیماری لکه سیاه یا آلترناریای کلزا
بیماری لکه سیاه کلزا یا لکه‌برگی آلترناریایی در اواخر فصل رشد و در مناطق گرم‌تر اهمیت دارد و بقایای آلوده، بذر آلوده و رطوبت عوامل اصلی بقای قارچ Alternaria گسترش آن هستند. این بیماری به برگ‌ها، ساقه و خورجین‌ها آسیب می‌زند. لکه‌هایی که بدلیل خسارت این بیماری روی بوته مشاهده می‌شود، بشکل گرد و برنگ قهوه‌ای تا سیاه و دارای حلقه‌های متحدالمرکز هستند و ظاهری شبیه هدف تیراندازی دارند.
اگر شدت بیماری زیاد شود و به خورجین یا غلاف کلزا برسد، لکه‌های تیره‌ای روی آن مشاهده می‌شود و احتمال باز شدن خورجین قبل از رسیدگی کامل افزایش می‌یابد. در چنین حالتی، دانه‌ها ریز و کوچک و از نظر کیفیت بسیار نامطلوب خواهند بود.
مدیریت بیماری آلترناریای کلزا:
- استفاده از بذر سالم و گواهی‌شده
- رعایت تناوب زراعی
- مدیریت درست بقایای گیاهی و جلوگیری از آبیاری بیش از حد
- بازدید از مرحله تشکیل خورجین (غلاف) تا رسیدگی دانه در مزارعی که سابقه بیماری دارند.
- عدم اجرا سمپاشی بی‌هدف؛ هر گونه مصرف سم باید بر اساس شدت آلودگی و شرایط آب‌وهوایی و… انجام شود.
بیماری سفیدک کرکی کلزا
سفیدک کرکی یا داخلی در دو مرحله روزت و گلدهی و در هوای خنک و مرطوب بیشتر بروز می‌کند. از علائم اولیه این بیماری لکه‌های زرد یا سبز روشن در سطح بالایی برگ است و در سطح زیرین، پوشش خاکستری یا سفیدرنگی تشکیل می‌شود. این بیماری در مناطق خوزستان، لرستان و نواحی مرطوب کشور گزارش شده است.
- کوددهی اصولی و متعادل، کاهش رطوبت در مزرعه، رعایت تراکم مناسب بوته‌ها و حذف علف‌های هرز به کنترل بیماری کمک می‌کند.
بیماری‌های گیاهچه و ریشه
دو بیماری مهم هستند که در ابتدای فصل برای کلزا خسارت ایجاد می‌کنند؛ مرگ گیاهچه و پوسیدگی ریشه که عامل آن‌ها چندین قارچ است (قارچ‌های رایزوکتونیا، فوزاریوم و پیتیوم). بذر کم‌بنیه و کیفیت پایین، سنگینی بافت خاک، زهکشی نامناسب، آبیاری بیش از حد و کاشت در زمین آلوده، احتمال بروز و گسترش این بیماری‌ها را افزایش می‌دهد.
چند راهکار برای پیشگیری:
- زهکشی مناسب زمین: از کاشت کلزا در خاک‌های ماندابی پرهیز کنید.
- عدم کاشت عمیق بذور کلزا
- رعایت تراکم بوته‌ها زیرا تراکم بیش از حد رشد گیاهچه را ضعیف می‌کند.
- انتخاب رقم مناسب، ضدعفونی بذر، رعایت تناوب و اصلاح ساختمان خاک، از مؤثرترین روش‌های کاهش بیماری‌های ریشه‌ای است.
برنامه عملی مدیریت بیماری‌های کلزا
مدیریت بیماری در کلزا اگر بر پایه پیشگیری و پایش منظم باشد، اثرگذار است:
- قبل از کاشت، سابقه بیماری زمین و وضعیت بقایای محصول قبلی را بررسی کنید.
- بذر سالم و رقم سازگار با منطقه تهیه کنید.
- تاریخ کاشت و تراکم بوته را بر اساس نکات فنی رقم، اقلیم منطقه و توصیه‌های کارشناسان تنظیم کنید.
- مزرعه را از مرحله سبزشدن تا گلدهی، هر هفته بازدید کنید.
- سعی کنید با مشورت کارشناسان متخصص، علائم بیماری را از خسارت آفت، سرمازدگی و کمبود عناصر غذایی تفکیک کنید.
- قبل از مصرف قارچ‌کش، شدت بیماری و پیش‌بینی بارندگی را در نظر بگیرید.
- تمام مراحل سمپاشی را با سم ثبت‌شده، دز درج‌شده روی برچسب و رعایت دوره کارنس انجام دهید.
در شرایط کشاورزی ایران، نتیجه مطلوب زمانی به دست می‌آید که مدیریت بیماری از مرحله اول که انتخاب زمین و بذر است، آغاز شود. قارچ‌کش‌ها فقط در صورت ضرورت و در زمان مناسب بخشی از برنامه هستند؛ اما تناوب زراعی، بذر سالم و گواهی‌شده، کنترل رطوبت و پایش دقیق، پایه اصلی تولید پایدار کلزا هستند.
سوالات متداول درباره بیماری‌های کلزا
- شایع‌ترین بیماری‌های کلزا کدامند؟
مهم‌ترین آن‌ها ساق‌سیاه (Blackleg)، ساق‌سفید (پوسیدگی اسکلروتینیایی)، لکه سیاه (آلترناریا)، سفیدک کرکی و پودری، پژمردگی ورتیسیلیومی، پوسیدگی ریشه و طوقه و ریشه‌گرهی (Clubroot) هستند. در بیشتر مناطق، ساق‌سیاه و ساق‌سفید بیشترین خسارت را وارد می‌کنند. - بهترین روش مبارزه با بیماری‌های کلزا چیست؟
مؤثرترین راه ترکیب چند روش است: کاشت ارقام مقاوم یا متحمل، استفاده از بذر سالم و ضدعفونی‌شده، تناوب زراعی، تراکم مناسب کاشت و پرهیز از مصرف بیش از حد کود ازته، جمع‌آوری یا مدیریت بقایای گیاهی آلوده، سمپاشی در زمان مناسب - چه سمی برای بیماری‌های کلزا مناسب است؟
نوع قارچ‌کش به نوع بیماری بستگی دارد و برای ساق‌سفید، ساق‌سیاه و آلترناریا فرق می‌کند. زمان‌بندی هم اهمیت زیادی دارد. برای ساق‌سفید، سمپاشی معمولاً در ابتدای گلدهی توصیه می‌شود، چون پس از آلوده شدن ساقه اثر چندانی ندارد. قبل از خرید سم، حتماً با کارشناس کشاورزی یا مرکز جهاد کشاورزی مشورت کنید و از قارچ‌کش‌های مجاز استفاده کنید. - چه شرایطی باعث شیوع بیماری در مزرعه کلزا می‌شود؟
رطوبت و بارندگی زیاد، تراکم بالای بوته‌ها، کشت مکرر کلزا در یک زمین، زهکشی ضعیف و باقی ماندن بقایای آلوده مهم‌ترین عوامل هستند. - آیا بیماری‌های کلزا روی کیفیت روغن هم اثر می‌گذارند؟
بله. علاوه بر کاهش عملکرد، بیماری‌هایی مثل ساق‌سفید و آلترناریا باعث چروکیدگی دانه، ریزش غلاف و افت درصد روغن می‌شوند.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو