شوری خاک و آب یکی از جدیترین چالشهای کشاورزی در بسیاری از استانهای ایران است. از دشتهای مرکزی و یزد گرفته تا مناطقی از خوزستان، سیستان و بلوچستان، و بخشهایی از خراسان، افت کیفیت آب آبیاری و بالا رفتن EC خاک، محصولات حساس مثل گندم را بهسختی قابل کشت میکند. اینجاست که جو بهعنوان یکی از مقاومترین غلات به شوری وارد میدان میشود.
جو ذاتاً نسبت به بیشتر غلات دیگر تحمل شوری بالاتری دارد، اما این تحمل بین ارقام مختلف تفاوت زیادی دارد. انتخاب رقم درست میتواند تفاوت بین یک برداشت متوسط و یک شکست کامل محصول باشد.
چرا انتخاب رقم مناسب اینقدر مهم است؟
خیلی از کشاورزان فکر میکنند چون جو بهطور کلی «شوریپسند» است، هر رقمی جواب میدهد. این تصور اشتباه است. آزمایشهای مزرعهای در مناطقی مثل یزد و اصفهان نشان داده که تفاوت عملکرد بین یک رقم متحمل و یک رقم حساس، در شرایط شوری بالا، میتواند به بیش از ۱۵ تا ۲۰ درصد برسد. این یعنی همان زمین، همان آب، اما محصول کاملاً متفاوت؛ فقط به خاطر رقم بذر.
معرفی چند رقم شناختهشده و متحمل به شوری
بر اساس مطالعات بهزراعی و بهنژادی انجامشده در مؤسسات تحقیقاتی کشور، چند رقم بهطور مشخص در آزمایشهای شوری عملکرد بهتری نشان دادهاند:
- رقم مهر: این رقم مشخصاً برای اقلیم معتدل و شرایط تنش شوری اصلاح شده و در آزمایشهای چندساله در یزد، اصفهان، بیرجند و گناباد، تحت شوری آب حدود ۱۰ و شوری خاک حدود ۱۲ دسیزیمنس بر متر، عملکردی بهتر از ارقام شاهد مانند نصرت و خاتم نشان داده است.
- رقم افضل: در پژوهشهای دانشگاهی بهعنوان رقم متحمل در برابر شوری معرفی شده و در مقایسه با ارقامی مثل یوسف و ماکویی، واکنش فیزیولوژیکی بهتری در برابر تنش شوری از خود نشان داده است.
- رقم نصرت و رقم خاتم: اگرچه این دو رقم عموماً بهعنوان شاهد در آزمایشهای شوری استفاده میشوند، اما همچنان در مناطق نیمهشور بهعنوان گزینهای قابل قبول شناخته میشوند، هرچند نسبت به ارقام جدیدتر مثل مهر عملکرد پایینتری دارند.
نکته مهم این است که تحقیقات بهنژادی جو در ایران پیوسته در حال معرفی ارقام جدید است، بنابراین همیشه بهتر است پیش از خرید بذر با مرکز جهاد کشاورزی یا ایستگاه تحقیقات کشاورزی استان خودتان تماس بگیرید و آخرین رقم توصیهشده برای منطقهتان را جویا شوید.
ویژگیهایی که یک رقم متحمل به شوری باید داشته باشد
وقتی میخواهید بین چند رقم انتخاب کنید، به این موارد توجه کنید:
- توانایی حفظ نسبت پتاسیم به سدیم در برگ، که یکی از مهمترین شاخصهای علمی تحمل شوری است.
- پایداری عملکرد دانه در شرایط تنش نسبت به شرایط بدون تنش.
- دوره رشد مناسب با اقلیم منطقه، بهخصوص در مناطق دیم و نیمهگرمسیری.
- مقاومت همزمان به خشکی، چون در اغلب مناطق شور ایران، تنش شوری و کمآبی با هم اتفاق میافتند.
توصیههای عملی برای کاشت جو در زمینهای شور
انتخاب رقم مقاوم فقط نیمی از راه است. مدیریت زراعی درست میتواند اثر شوری را بیشتر کاهش دهد:
- کاشت را در بهترین زمان ممکن انجام دهید تا مرحله جوانهزنی، که حساسترین مرحله به شوری است، با کمترین تنش همراه باشد.
- در صورت امکان، پیش از کاشت یک آبیاری سنگین برای شستوشوی نمک از لایه سطحی خاک انجام دهید.
- از کوددهی متعادل استفاده کنید؛ کمبود برخی عناصر مثل پتاسیم، اثر منفی شوری را تشدید میکند.
- تراکم بذر را کمی بالاتر از حالت عادی در نظر بگیرید، چون درصد سبز شدن در خاک شور معمولاً پایینتر است.
- از آبیاری قطرهای یا کمفشار در صورت دسترسی استفاده کنید تا تجمع نمک در ناحیه ریشه کمتر شود.
نکته پایانی
جو همچنان یکی از مطمئنترین گزینهها برای کشاورزانی است که با خاک یا آب شور دستوپنجه نرم میکنند. اما نتیجه نهایی به دو چیز بستگی دارد: انتخاب رقمی که واقعاً برای شرایط شوری اصلاح شده باشد، و مدیریت زراعی هوشمندانه در طول فصل رشد. اگر این دو را کنار هم بگذارید، حتی در زمینهایی که گندم دیگر جواب نمیدهد، میتوانید محصولی قابل قبول از جو برداشت کنید.
پیشنهاد میشود پیش از تهیه بذر، حتماً با کارشناسان جهاد کشاورزی محلی یا مراکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مشورت کنید، چون میزان شوری خاک و آب در هر منطقه متفاوت است و رقم بهینه هم بر همین اساس تغییر میکند.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!