در اواخر زمستان و اوایل بهار همچنان که دما هوا رو به افزایش است، گونه‌های شته وارد مزارع گندم و جو می‌شوند. در ابتدا چند لکه کوچک روی برگها دیده شده و طی چند هفته کل مزرعه درگیر می‌شود. اگر پایش منظم داشته باشید در زمان کلیدی می‌توانید جلوی خسارت را “بدون سم‌پاشی‌های بی‌نتیجه” بگیرید.
خسارت شته در گندم و جو
- مکیدن شیره گیاه: رشد ضعیف بوته و کاهش پنجه‌زنی.
- ترشح عسلک: روی برگ و سنبله مشاهده شده و منجر به رشد قارچ دوده‌ای می‌شود.
- انتقال ویروس: مهم‌ترین آن ویروس کوتولگی زرد جو (BYDV) است.
- کاهش وزن دانه: طغیان شته‌ها در مرحله سنبله‌دهی، باعث چروکیدگی دانه می‌شود.
هشدار مهم: قرمزی برگ همیشه کار شته نیست
از رایج‌ترین ابهامات در مزارع گندم و جو، تشخیص قرمزی یا بنفش‌شدن برگها است. خسارت شته (به‌ویژه آلودگی ویروسی)، سرمازدگی و یا کمبود فسفر هر سه منجر به قرمز یا ارغوانی شدن برگها می‌شوند. دقت کنید که اگر تنها با دیدن رنگ برگ سم‌پاشی کنید، هزینه کرده‌اید و متاسفانه مشکل اصلی نیز باقی مانده است.
| معیار | خسارت شته/ویروس | سرمازدگی | کمبود فسفر |
|---|---|---|---|
| الگوی پراکنش | لکه‌ای، معمولاً از حاشیه‌ها شروع می‌شود | یکنواخت در بخش وسیعی از مزرعه، به‌ویژه نقاط پست | اغلب در خاک‌های سرد، قلیایی یا آهکی، با نوسان در سطح مزرعه |
| برگ‌های درگیر | برگ‌های جوان‌تر، همراه با زردی و کوتولگی | نوک برگ‌های بالایی و بیرون‌زده | برگ‌های پایینی و مسن‌تر |
| حضور شته | زیر برگ و داخل غلاف دیده می‌شود | ندارد | ندارد |
| عسلک و چسبندگی | دارد | ندارد | ندارد |
| با گرم‌شدن هوا | بهبود نمی‌یابد یا بدتر می‌شود | معمولاً با رشد برگ‌های جدید بهتر می‌شود | با گرم‌شدن خاک ممکن است تا حدی بهبود یابد |
| ریشه و پنجه‌زنی | کوتولگی و بوته‌های ضعیف | ریشه معمولاً سالم است | ریشه کم‌رشد و پنجه‌زنی ضعیف |
برای بررسی این اقدامات را انجام دهید:
- چند بوته را با ریشه از خاک بیرون آورده و ریشه را بررسی کنید.
- پشت برگها و داخل غلاف را با دقت بررسی کنید، زیرا شته‌ها پنهان می‌شوند.
- توجه به تاریخچه مزرعه داشته باشید: سرما اخیر اگر اتفاق افتاده یا کود فسفره مصرف شده یا خیر؟!!
- در صورت مشکوک بودن علائم، آزمون خاک گرفته و با کارشناسان مشورت کنید.
اگر قرمزی ناشی از سرما یا فسفر باشد، راه‌حل متفاوت است. کود فسفره مناسب و گرم‌شدن خاک به کاهش مشکل کمک میکند، درغیراینصورت سم‌پاشی علیه شته در چنین شرایطی بی‌نتیجه است.
گونه‌های شته در مزارع گندم و جو
- شته روسی گندم (Diuraphis noxia): رنگ بدن این شته سبز روشن تا سبز متمایل به زرد روشن، چشمها سیاه و زائده انتهایی شاخک دودی رنگ است. این شته تقریبا در نواحی گندم‌خیز ایران مشاهده شده و میزبان اصلی آن نیز گندم و جو می‌‌باشد. شته روسی درون غلاف یا در محل تاشدگی برگها پناه گرفته و تولیدمثل میکند.
- شته معمولی گندم (Schizaphis graminum): رنگ بدن این گونه شته زرد مایل به سبز تا سبز کمرنگ است. چشم ها قرمز، شاخک ها تیره که بندهای یک دو و گاهی سه روشن است. در گندم و جو برگهایی که توسط شته معمولی گندم خسارت می‌‌بینند، لوله شده و روی سطح برگ لکه‌های قرمز رنگ دیده می‌شود و پس از مدتی این لکه‌ها بتدریج به هم چسبیده و به صورت نوار قرمز درمی‌آیند و یا اینکه رنگ برگ را به کلی قرمز می‌کنند. متاسفانه تغذیه این گونه شته روی دانه نیز مشاهده شده است.
- شته سبز گندم (Sitobion avenae): رنگ شته سبز گندم، سبز مایل به زرد است. شاخک‌ها سیاه، دم روشن، پاها زرد و پنجه پا دودی رنگ است. این شته از مناطق گرم اهواز تا مناطق سرد شهرکرد و خلخال و از مناطق مرطوب مازندران و گرگان تا مناطق خشک سیستان و بلوچستان فعالیت دارد و خسارتزا است. این شته بر روی گونه‌های اهلی و وحشی خانواده گندمیان زندگی کرده و خسارت می‌زند و علاوه بر جوانه‌ها و برگها به دانه‌ها نیز حمله کرده و در بین شته‌ها بیشترین خسارت را وارد میکند. شته سبز گندم ناقل بیماری ویروسی موزاییک جو نیز است.
شناسایی گونه شته بسیار مهم است، چون زمان و روش مبارزه متفاوت است. اگر از گونه شته اطمینان نداشتید، با کارشناسان گیاهپزشک مشورت کنید.
پایش مزرعه برای شته‌های گندم و جو
از اواخر مرحله پنجه‌زنی تا شیری‌شدن دانه، هفته‌ای یک بار از مزرعه بازدید کنید:
- در مزرعه بصورت زیگزاگی حرکت کنید و از ۱۰ نقطه نمونه بگیرید.
- از هر نقطه ۱۰ بوته بخصوص ساقه‌ها را بررسی کنید.
- تعداد بوته و ساقه‌های آلوده و شمار شته را یادداشت کنید.
- حاشیه‌های مزرعه را نیز جداگانه بررسی کنید.
برخی بررسی‌ها نشان داده که آلودگی حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد ساقه‌ها یا رسیدن تراکم به چند ده شته در ساقه (در مرحله سنبله‌دهی) زنگ هشداری برای مزرعه است. البته آستانه دقیق نیز به رقم و منطقه بستگی دارد، پس با توصیه کارشناسان اقدامات لازم را انجام دهید.
دشمنان طبیعی شته‌ها
- کفشدوزک‌ها (لارو و بالغ) طی روز از شته‌ها تغذیه می‌کنند.
- لارو برخی حشرات بالتوری شکارچی‌های فعالی هستند.
- زنبورهای پارازیتوئید شته را به مومیایی قهوه‌ای و باد‌کرده تبدیل می‌کنند.
اقدامات زراعی
- تاریخ کاشت مناسب: کشت زودهنگام یا بسیار دیر منجر به افزایش آلودگی مزرعه به شته‌ها می‌شود.
- ارقام متحمل: در صورت دسترسی، ترجیحا از ارقام متحمل استفاده کنید.
- کنترل علف‌های هرز: میزبان‌های جایگزین شته‌ها هستند ولی تراکم آن‌ها باید منطقی باشد.
- کوددهی متعادل: زیاده‌روی در مصرف ازت بافت گیاه را آبدار و برای شته جذاب میکند. کمبود فسفر نیز گیاه را ضعیف میکند.
- آبیاری منظم: تنش خشکی گیاه را مستعد حمله شته‌ها میکند.
کنترل شیمیایی؛ آخرین گزینه
تنها زمانیکه آلودگی شته تأیید شد و از حد آستانه گذشت:
- از حشره‌کش‌های انتخابی و مجاز برای غلات استفاده کنید.
- سم‌پاشی را در ساعات خنک و هوای آرام و بدون وزش باد انجام دهید.
- در صورت امکان فقط لکه‌ها و بخش‌های آلوده را سم‌پاشی کنید.
- دوره کارنس و دوز روی برچسب را رعایت کنید.
- نام سم و دوز را پیش از خرید با کارشناسان حفظ نباتات هماهنگ کنید.
سوالات متداول
- بهترین زمان سم‌پاشی شته گندم چه موقع است؟
سم‌پاشی زمانیست که آلودگی به آستانه خسارت برسد؛ معمولاً حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ساقه‌ها آلوده باشند یا روی هر ساقه ۵ تا ۱۰ شته دیده شود. بهترین مرحله، از پنجه‌زنی تا ظهور خوشه (قبل از گلدهی) است. سم‌پاشی را صبح زود یا عصر و در هوای آرام انجام دهید و از سم‌پاشی در زمان گلدهی بپرهیزید تا به زنبورهای عسل و حشرات مفید آسیبی نرسد.
- بهترین سم برای کشتن شته گندم کدام است؟
سموم رایج شامل پریمیکارب (پریمور)، ایمیداکلوپرید، دیمتوات و تیامتوکسام است. برای حفظ دشمنان طبیعی شته (مثل کفشدوزک‌ها)، پریمیکارب انتخاب مناسب‌تری است چون اثر انتخابی‌تری دارد. بهتر است سموم را در طول فصل به‌صورت چرخشی و از گروه‌های مختلف مصرف کنید تا مقاومت ایجاد نشود. پیش از خرید، با کارشناس جهاد کشاورزی یا حفظ نباتات (برای موجودی و مجاز بودن سم) در منطقه مشورت کنید و دستور برچسب سم را رعایت کنید. - سم شته گندم را چطور مصرف کنیم؟
مقدار مصرف را طبق دستور روی برچسب محصول (معمولاً بر حسب لیتر یا کیلوگرم در هکتار) رعایت کنید و سم را با آب کافی محلول‌پاشی کنید تا کل بوته‌ها پوشش داده شود. هنگام کار از ماسک، دستکش و لباس محافظ استفاده کنید و فاصله زمانی بین سم‌پاشی و برداشت محصول (دوره کارنس) را حتماً رعایت کنید.
- شته روسی گندم چیست و چه خسارتی دارد؟
شته روسی (Diuraphis noxia) یکی از آفات مهم گندم و جو است که با مکیدن شیره گیاه و ترشح سم در بافت برگ، باعث ایجاد خطوط سفید یا زرد طولی، پیچیدگی و لوله‌ای شدن برگها، کوتولگی و گاهی عدم خروج خوشه از غلاف می‌شود. در آلودگی شدید، عملکرد محصول شدیدا کاهش می‌یابد. کشت ارقام مقاوم، رعایت تاریخ کشت مناسب، مبارزه با علف‌های هرز میزبان و حفظ دشمنان طبیعی از راه‌های مدیریت آن است. - اگر برگها قرمز شدند، یعنی شته در مزرعه حضور دارد؟
نه لزوماً. سرمازدگی و کمبود فسفر نیز چنین علامتی را نشان می‌دهند. ابتدا زیر برگها و غلاف را برای شته جستجو کنید و الگوی پراکنش و محل برگ‌های درگیر را بررسی کنید. - چطور کمبود فسفر را از شته تشخیص دهم؟
در کمبود فسفر معمولاً برگ‌های پایینی و مسن‌تر ارغوانی می‌شوند، ریشه ضعیف است و شته و عسلکی دیده نمی‌شود. آزمون خاک قطعی‌ترین راه است. - آیا هر شته‌ای باید سم‌پاشی شود؟
نه. تا زمانی که تراکم زیر آستانه است و دشمنان طبیعی فعالند، نیازی نیست. - آیا جو بیشتر از گندم از شته‌ها آسیب می‌بیند؟
در بسیاری از مناطق جو به ویروس زرد کوتولگی حساس‌تر است، به‌ویژه در کشت زودهنگام.
منابع
+Kness, A. (n.d.). Cause of red barley heads & wheat leaf tip necrosis. University of Maryland Extension, Harford County.
+Manitoba Agriculture. (n.d.). Barley yellow dwarf virus. Government of Manitoba.
+North Carolina Cooperative Extension, Union County Center. (2021, March). What’s in the field UC? – Purple wheat. North Carolina State University.
+Ohio State University Extension. (2016). Are you seeing purple wheat? C.O.R.N. Newsletter, 2016-39.
+Taylor, P., & Tian, P. (n.d.). Barley yellow dwarf disease of wheat. University of Missouri Plant Diagnostic Clinic.
+University of Georgia Cooperative Extension, Wilcox County. (2018, December). Winter grazing off to slow start.
مدیریت مزارع گندم در خاک‌های شور خوزستان (بروز ۱۴۰۵)
ضدعفونی بذر؛ اهمیت آن در سلامت مزرعه و عملکرد
تشخیص بذر تقلبی یا بی‌کیفیت گندم و جو
مقایسه کودهای پتاسیم ایرانی و خارجی در افزایش تناژ گندم