بحران آب در ایران یک واقعیت تلخ است و همین موضوع باعث شده تا بسیاری از کشاورزان به سمت کشت گیاهان کمآببری مانند زعفران متمایل شوند. زعفران در طول سال تنها به ۴ تا ۵ مرحله آبیاری نیاز دارد؛ اما سوال مهم اینجاست: «این مقدار آب را چگونه باید به گیاه برسانیم؟»
وقتی صحبت از روشهای نوین آبیاری میشود، بسیاری از کارشناسان بلافاصله استفاده از سیستمهای قطرهای یا بارانی را پیشنهاد میدهند. اما روی کاغذ با کفِ مزرعه تفاوتهای زیادی دارد! شرایط خاص کشت زعفران در ایران، محدودیتهایی را ایجاد میکند که باعث میشود هر سیستم مدرنی لزوماً برای این گیاه کارآمد نباشد.
در این مقاله، سیستمهای مختلف آبیاری را با توجه به واقعیتها و محدودیتهای مزارع زعفران در ایران بررسی و مقایسه میکنیم.
آبیاری غرقابی و کرتی (روش سنتی و رایج)
واقعیت این است که بیش از ۹۰ درصد مزارع زعفران در ایران همچنان به روش کرتی (غرقابی) آبیاری میشوند. در این روش، زمین به قطعات مساوی (کرت) تقسیم شده و آب در آنها رها میشود.
مزایای روش کرتی برای زعفران
- نفوذ عمیق آب: پیاز (بنه) زعفران در عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتری خاک کاشته میشود. آبیاری غرقابی باعث میشود آب به خوبی تا این عمق نفوذ کرده و پیازها را کاملاً سیراب کند.
- هزینه راهاندازی پایین: این روش نیازی به لولهکشی و تجهیزات گرانقیمت ندارد و برای کشاورزی که قرار است سالی فقط ۴ بار زمینش را آب بدهد، از نظر اقتصادی توجیهپذیرتر است.
چالشهای روش کرتی در ایران
- هدررفت بالای آب: در شرایط کمآبی کشور، تبخیر و نشت آب در روش غرقابی بسیار بالاست.
- سله بستن شدید خاک: مهمترین مشکل آبیاری غرقابی این است که بعد از آبیاری اول (بسارآب)، سطح خاک به شدت سفت شده و اصطلاحاً «سله» میبندد. به همین دلیل، کشاورز مجبور است قبل از خروج گلها، عملیات خاکورزی و سلهشکنی (با دستگاه یا چهارشاخ) را انجام دهد تا گلها بتوانند از خاک بیرون بیایند.
آبیاری قطرهای
آبیاری قطرهای در بسیاری از محصولات کشاورزی، راندمان بالاتری نسبت به سایر سیستمها دارد، اما آیا برای زعفران هم همینطور است؟
مزایای آبیاری تیپ:
- صرفهجویی فوقالعاده در مصرف آب و جلوگیری از رشد علفهای هرز (چون تمام سطح خاک خیس نمیشود).
چالشهای اساسی آبیاری قطرهای برای زعفران ایران:
- عدم کارایی لازم برای شرایط کشت کرتی : همانطورکه در بالا گفتیم اکثر زمینهای زعفران در ایران بصورت کرتی هستند و اجرای سیستم قطرهای در این شرایط کارایی لازم را ندارد.
- تداخل با سلهشکنی و عملیات برداشت: بعد از اولین آبیاری زعفران قبل گلدهی، کشاورز باید زمین را سلهشکنی کند. اگر نوارهای تیپ روی زمین پهن باشند، تیغههای دستگاه سلهشکن به نوارهای تیپ آسیب میزنند. جمعآوری و پهن کردن مجدد نوارها نیز به شدت زمانبر و پرهزینه است. در زمان برداشت نیز مشکلاتی ایجاد میشود.
- عدم توجیه اقتصادی: خرید و نصب تجهیزات قطرهای گران است. شاید برای بعضی از کشاورزان، برای محصولی که در طول سال فقط ۴ بار به آب نیاز دارد، صرف این هزینه منطقی نباشد؟
نکته: آبیاری قطرهای زیرسطحی که لولهها در زیر خاک دفن میشوند این مشکلات را ندارد، اما هزینه اجرای آن بسیار بالاست و فعلاً در ایران فراگیر نیست.
آبیاری بارانی
در این روش، آب به وسیله آبپاشها از بالا روی مزرعه پاشیده میشود و شبیه به باران طبیعی عمل میکند.
مزایای آبیاری بارانی برای زعفران
- عدم تداخل با خاکورزی: چون لولهها و آبپاشها قابل جابهجایی هستند (یا در ارتفاع قرار دارند)، مزاحمتی برای حرکت تراکتور و دستگاه سلهشکن بعد از آبیاری اول ایجاد نمیکنند.
- توزیع یکنواخت آب درسطح مزرعه و کارایی بالاتر
- کمک به سلهشکنی: پاشش ملایم آب، سطح خاک را نرم میکند و خروج تیجهای زعفران را بسیار راحتتر میسازد.
- شستشوی برگها: در آبیاریهای بهاره (زردآب)، این روش برگهای زعفران را از گرد و غبار میشوید و تنفس گیاه را بهبود میبخشد.
چالشهای آبیاری بارانی
- در آبیاری اول (قبل گلدهی) که زمین تشنه است و پیازها در عمق قرار دارند، آبیاری بارانی باید ساعتها طول بکشد تا آب به عمق ۲۰ سانتیمتری برسد. این موضوع در مناطقی که باد شدید میوزد، باعث تبخیر زیاد آب میشود. اکثر زمینهای زعفران ایران نیز در مناطق قرار دارد که بادخیز بوده و اجرای این سیستم مشکلاتی را ایجاد میکند.
آبیاری نواری در کشتهای جوی و پشته
همانطور که میدانید، بنههای زعفران هر سال تکثیر شده و به سمت بالا (سطح خاک) حرکت میکنند. در روش جوی و پشته، عمق خاک روی پیازها کم است و فضای کافی برای تکثیر و بالا آمدن آنها وجود ندارد. در نتیجه، بنههای دختری خیلی زود به سطح خاک میرسند، در معرض گرما و سرمای شدید قرار میگیرند و به مرور از بین میروند. بنابراین، ترکیب آبیاری نواری با کشت جوی و پشته، عملاً برای زعفران کارایی ندارد.
بالاخره کدام روش برای مزارع زعفران ایران بهتر است؟
انتخاب سیستم آبیاری به بودجه، مساحت زمین و کیفیت آب شما بستگی دارد، اما با توجه به شرایط بومی ایران، راهحلهای زیر منطقیترین گزینهها هستند:
اگر بودجه محدودی دارید، همان روش کرتی را ادامه دهید اما آن را اصلاح کنید. چگونه؟ با تسطیح لیزری زمین. اگر زمین شما کاملاً تراز باشد، آب با سرعت و یکنواختی بالا در کرتها حرکت میکند، مصرف آب به نصف کاهش مییابد و پیازها بهطور یکدست سیراب میشوند. در این حالت، عملیات سلهشکنی هم به راحتی و به روش سنتی انجام میشود.
اگر در استانهایی کشت انجام میدهید که باد کمتری وزش میکند، سیستمهای بارانی هم گزینه بهتری است.
نکات پایانی
سیستمی برای مزرعه زعفران شما مناسب است که با اقلیم و شرایط زمین شما سازگار باشد، مانع از عملیات خاکورزی پاییزی نشود و با توجه به تعداد کم دفعات آبیاری، توجیه اقتصادی داشته باشد. گاهی اوقات، اصلاح یک روش سنتی (مثل تسطیح لیزری کرتها) بسیار پربازدهتر از اجرای یک سیستم مدرن اما ناسازگار با زعفران است.
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!