کلزا از محصولات استراتژیک دانه روغنی در ایران است که در سال‌های اخیر سطح زیرکشت آن در استان‌های مازندران، گلستان، خراسان رضوی، فارس و خوزستان افزایش یافته است. متاسفانه کلزا گیاهی حساس نسبت به آفات است و چند آفت مهم در مراحل مختلف رشدی به این محصول آسیب وارد کنند.
در این مقاله آموزشی سعی کرده‌ایم مهم‌ترین آفات کلزا در ایران را معرفی کرده و روش‌های عملی کنترل آن‌ها را بررسی کنیم.
شب‌پره کلزا (بید کلم)
شب‌پره کلزا یا بید کلم (Plutella xylostella) یکی از پرخطرترین آفات مزارع کلزا ایران، به‌خصوص در مناطق گرم و نیمه‌گرمسیری است. لارو این حشره از برگ‌ها، غنچه‌ها و غلاف‌های کلزا تغذیه می‌کند و در خسارت شدید می‌تواند برگ‌ها را کاملاً سوراخ کند. در برخی منابع این آفت را با عنوان شب‌پره پشت الماسی نیز ذکر کرده‌اند.
راه‌های کنترل:
- کشت در تاریخ مناسب برای فرار از اوج فعالیت آفت.
- استفاده از تله‌های فرومونی برای پایش جمعیت و تعیین زمان دقیق سمپاشی.
- استفاده از باکتری Bacillus thuringiensis که برای محیط‌زیست کم‌خطرتر است.
- در صورت لزوم، سمپاشی با حشره‌کش‌های مجاز طبق توصیه کارشناس.
سرخرطومی ساقه کلزا
این آفت از خطرناک‌ترین دشمنان کلزا در مراحل اولیه رشد و در حال گسترش در مزارع کلزا کشور است. حشره کامل روی ساقه تخم‌ریزی می‌کند و لارو با تغذیه از داخل ساقه باعث پیچ‌خوردگی، شکستگی و حتی خشک شدن بوته می‌شود.
راه‌های کنترل:
- رعایت تناوب زراعی و پرهیز از کشت مداوم کلزا در یک زمین
- بازدید منظم مزرعه از اوایل بهار برای رؤیت اولین علائم پیچیدگی ساقه
- سمپاشی به‌موقع در زمان اوج پرواز حشرات کامل، پیش از تخم‌ریزی
- از بین بردن بقایای گیاهی آلوده بعد از برداشت
سرخرطومی غلاف کلزا
این آفت در مرحله غلاف‌دهی به کلزا آسیب می‌رساند. زندگی لارو در درون غلاف ادامه دارد و از دانه‌های در حال رشد تغذیه می‌کند و متاسفانه به همین دلیل خسارتی آن معمولاً دیر تشخیص داده می‌شود زیرا از بیرون غلاف سالم به‌نظر می‌رسد.
راه‌های کنترل:
- پایش مزرعه در مرحله شروع غلاف‌بندی با تله‌های زرد چسبان
- سمپاشی دقیق در زمان حضور حشرات کامل، قبل از تخم‌گذاری داخل غلاف
- برداشت به‌موقع محصول برای کاهش فرصت تکثیر و تکامل نسل بعدی آفت
شته مومی کلم (شته مومی کلزا)
شته مومی (Brevicoryne brassicae) از مخرب‌ترین و شایع‌ترین آفات کلزا در ایران است و در مراحل رزت و ساقه‌دهی به مزرعه کلزا آسیب می‌زند. این نوع شته همانند سایر شته‌ها با مکیدن شیره گیاهی منجر به ضعف بوته، پیچیدگی برگ‌ها و کاهش شدید عملکرد می‌شود. شته مومی در شرایط آب‌وهوایی معتدل و خشک ایران سرعت تکثیر بالایی دارد.
راه‌های کنترل:
- حفظ و تقویت دشمنان طبیعی مثل کفشدوزک‌ها و زنبورهای پارازیتوئید.
- کاشت ارقام مقاوم و زودرس در منطقه.
- پایش منظم مزارع از مرحله گیاهچه تا غلاف‌بندی.
- سمپاشی نقاط آلوده به‌جای سمپاشی سراسری مزرعه با نظر کارشناس متخصص گیاهپزشکی.
- اجتناب از مصرف بیش‌ازحد کود ازته که باعث رشد بیش از حد برگ و جذب شته می‌شود.
در منابع ذکر شده که آستانه اقتصادی کنترل شته در مرحله رزت، مشاهده ۵ شته به ازای هر برگ و در مرحله غلاف‌بندی ۲۰ شته در هر بوته است.
سوسک گرده‌خوار کلزا
این سوسک با نام علمی Meligethes aeneus، هم‌زمان با غنچه‌دهی و گلدهی کلزا ظاهر شده و با تغذیه از گرده و بافت گل، باعث کاهش تشکیل غلاف و پوکی دانه‌ها می‌شود.
روش‌های کنترل:
- کاشت به‌موقع کلزا برای فرار از اوج جمعیت آفت.
- سمپاشی شبانه هنگام فعالیت حشرات بالغ با سمومی که موردتایید کارشناس گیاهپزشکی.
آفت کک کلزا
کک کلزا آفتی است که در مراحل اولیه رشد گیاهچه به برگ‌ها حمله کرده و با ایجاد سوراخ‌های ریز، میزان فتوسنتز برگ‌ها را کاهش می‌دهد. در صورت آلودگی شدید، خشک‌شدن گیاهچه‌ها اتفاق می‌افتد.
روش‌های کنترل:
- ضدعفونی بذور قبل از کاشت
- تراکم مناسب برای جبران خسارت احتمالی
اصول کلی مدیریت تلفیقی آفات کلزا
جدا از بحث نوع آفت، چند اصل کلی هست که در تمام مزارع کلزای ایران باید رعایت شود:
- پایش مداوم مزرعه: در فصل رشد حداقل هفته‌ای یک‌بار، در مراحل حساس مثل گلدهی و غلاف‌بندی.
- تعیین آستانه اقتصادی زیان: سمپاشی تنها زمانی توجیه دارد که جمعیت آفت از حد مشخصی بالاتر باشد. سمپاشی زودهنگام منجر به صرف هزینه اضافه و آسیب به دشمنان طبیعی می‌شود.
- تناوب زراعی: کشت متوالی کلزا در یک زمین باعث تجمع و گسترش آفات و بیماری‌ها می‌شود.
- زمان‌بندی دقیق کاشت: کاشت زودتر یا دیرتر از موعد، گیاه را در معرض اوج فعالیت آفات قرار می‌دهد.
- انتخاب رقم مناسب: برخی ارقام کلزا نسبت به آفات خاص مقاوم‌ترند، مشورت با مراکز تحقیقات کشاورزی هر منطقه قبل از کاشت توصیه می‌شود.
- استفاده هدفمند از سموم: به‌جای سمپاشی سراسری، تمرکز روی کانون‌های آلودگی و رعایت دوره کارنس می‌تواند به کنترل بهتر کمک کند.
نکته نهایی
ترکیبی از دانش بومی، پایش منظم و استفاده هوشمندانه از روش‌های زراعی، بیولوژیک و شیمیایی برای کنترل آفات کلزا نیاز است. اگر فقط بر سمپاشی تکیه کنید، هزینه تولید را بالا برده و با از بین بردن دشمنان طبیعی، مسیر را برای طغیان آفات بعدی نیز هموار کرده‌اید. کشاورزانی که از آغاز فصل، مزرعه خود را به‌طور مستمر رصد کرده، آفات را پایش می‌کنند و اقدامات پیشگیرانه را جدی می‌گیرند (ارتباط با کارشناسان حاذق گیاهپزشکی)، معمولاً با هزینه کمتر و عملکرد بالاتری محصول خود برداشت می‌کنند.
زردی و ریزش برگ کلزا؛ علل و راه‌حل‌ها
مقایسه دو منبع پروتئین: کنجاله کلزا یا کنجاله سویا؟
عملکرد کلزا در هکتار؛ نگاهی به آمارها (دیم و آبی)
بازار کلزا در ایران؛ واردات، صادرات و مسیر پیش‌رو