ابزار ساده اما بسیار مؤثر پیش از اینکه یک کشاورز یا گلخانهدار به سراغ سمپاشی برود، وجود دارد که تصویر واضحی از وضعیت آفات میتواند ارائه دهد: کارتهای چسبی رنگی. این کارتها درواقع، تلههایی هستند که بخشی از برنامههای مدیریت تلفیقی آفاتاند (IPM) و بر اساس یک اصل زیستی ساده کار میکنند. این اصل زیستی یعنی اینکه حشرات بر پایه رنگ، طول موج نور و الگوهای بینایی خود به سمت گیاهان میزبان یا محلهای تخمریزی جذب میشوند. انتخاب رنگ نادرست منجر به هدررفتن هزینه و اطلاعات گمراهکننده شده، ایندرحالیست که تشخیص زودهنگام آفت، انتخاب درست و تصمیمگیری بهموقع را امکانپذیر میکند.
معرفی کارتهای چسبی رنگی
کارتهای چسبی رنگی، صفحاتی در ابعاد 10X25 سانتیمتر (رایجترین اندازه در مزارع و گلخانهها) از جنس پلاستیک یا مقوای مقاوماند که سطح آنها با مادهای چسبناک و بادوام پوشانده شده و رنگ کارتها معمولاً زرد، آبی، سفید یا در مواردی خاص سیاه است. حشره بالغ زمانیکه به سمت رنگ خاصی از کارتها جذب شود و روی سطح چسب بنشیند، به دام میافتد. کاربرد اصلی این کارتها، پایش (Monitoring) جمعیت آفاتِ پروازی است و لزوماً کنترل کامل آنها با این ابزار انجام نمیشود. هرچند در تراکم بالا میتوانند نقش «تلهگذاری انبوه» (Mass Trapping) را ایفا کنند.
چگونگی عملکرد تلههای رنگی
گیرندههای نوری چشم مرکب در حشرات سبب میشود که طول موجهای خاصی از نور را تشخیص دهند. برخی گونهها به بازتاب رنگهایی با طول موج بلند (زرد تا قرمز) حساسترند و برخی دیگر به رنگهایی با طول موج کوتاه (آبی تا فرابنفش) واکنش بیشتری نشان میدهند. بعنوان مثال، رنگ زرد بازتاب بالایی در محدوده طول موج ۵۰۰ تا ۶۴۰ نانومتر (سبز تا قرمز) و بازتاب پایین در محدوده فرابنفش تا آبی دارد و همین ویژگی آن را برای حشرات برگخوار مانند شتهها بسیار جذاب میکند.
چرا رنگهای مختلف، حشرات متفاوتی را جذب میکنند؟
در گونههای مختلف حشرات بر اساس تکامل رفتاریشان، رنگهای خاص با منابع غذایی، محل تخمریزی یا شرکای جفتگیری مرتبط هستند. به بیان ساده، حشرات از رنگ برای یافتن گیاه میزبان استفاده میکنند. شتهها و مگسهای سفید (سفیدبالکها) که از شیره برگهای سبز جوان تغذیه میکنند، به رنگ زرد که یادآور برگهای تازه و پرنور است واکنش زیادی نشان میدهند. اما تریپسها که اغلب در گلها و بافتهای آسیبدیده تغذیه میکنند، به رنگ آبی روشن حساسیت بیشتری دارند. البته این ترجیحات مطلق نیستند؛ برای نمونه گونهای تریپس (Frankliniella occidentalis) هم به رنگ آبی و هم تا حدی به زرد جذب میشود.
راهنمای انتخاب رنگ تله برای آفات رایج
کارتهای زرد
پرکاربردترین نوع تله در گلخانهها و مزارع کارت زرد است، بدلیل اینکه طیف وسیعی از حشرات را جذب میکند و تشخیص بصری آفت روی زمینه زرد نسبت به رنگهای تیرهتر آسانتر است. حشراتی که معمولاً به تلههای زرد جذب میشوند شامل تریپس، سفیدبالک (مگس سفید)، شتهها، پسیلها و زنجرکهای خانواده Cicadellidae هستند.
نکته کاربردی برای کشاورزان: اگر مگسهای سفید روی چسب گیر بیفتند، رنگ سفید و مومیشکل خود را از دست میدهند و به رنگ نارنجی درمیآیند که ممکن است با تریپس اشتباه گرفته شود؛ توجه به بقایای بال یا پا برای شناسایی دقیق ضروری است.
کارتهای آبی
برای پایش و تلهگذاری تریپسها، کارتهای آبی بهطور اختصاصیتری به کار میروند. تریپسها جذابیت بالایی نسبت به رنگ آبی روشن نشان میدهند و توصیه شده در گلخانه به ازای هر ۲ تا ۳ متر مربع، یک تله آبی نصب شود. علاوهبر تریپس، برخی منابع، تلههای آبی را برای پایش مینوزهای برگ نیز مؤثر میدانند.
کارتهای سفید
کارت سفید رنگ کاربرد محدودتری دارد، اما در برخی موارد خاص مانند باغهای انبه، عملکرد قابلتوجهی از خود نشان دادهاند. در یک مطالعه میدانی روی تریپسهای میوه انبه در مکزیک، از میان شش رنگ آزمایششده (آبی، سبز، نارنجی، بنفش، سفید و زرد)، تله سفید بهطور معنیداری گونههای تریپس Frankliniella را بیشتر از سایر رنگها جلب کرد، هرچند کمترین میزان صید حشرات مفید را نیز داشت. این نتایج نشان میدهد رنگ بهینه تله میتواند بسته به گونه گیاه میزبان و منطقه اقلیمی متفاوت باشد بالتبع آزمایش قبل از انتخاب نهایی توصیه میشود.
کارتهای سیاه یا تیره
کارتهای سیاه یا تیره در برنامههای استاندارد IPM کاربرد زیادی ندارند و شواهد علمی محکمی درباره برتری آنها برای آفات عمومی در دسترس نیست؛ به همین دلیل بهتر است کشاورزان در وهله اول از کارتهایی به رنگ زرد و آبی که پشتوانه پژوهشی گستردهتری دارند، استفاده کنند.
کدام رنگ برای کدام آفت مناسبتر است؟
زمان و مکان نصب تلهها
- زمانبندی: از همان ابتدای فصل کاشت یا بلافاصله پس از انتقال نشا باید تلهها نصب شوند تا هرگونه ورودِ زودهنگامِ آفت شناسایی شود. معمولترین روش پایش، بازرسی و شمارش هفتگی است.
- ارتفاع نصب: برای آفاتی مانند مگس سفید (سفیدبالک)، تریپس و شته، تله باید عمود و در ارتفاع پوشش تاج گیاه یا کمی بالاتر از آن نصب شود؛ با رشد گیاه، تله باید بهتدریج بالا کشیده شود تا فاصله ثابتی از پوشش تاج داشته باشد. برای برخی مگسها که لاروشان در خاک زندگی میکند و حشرات بالغشان پرواز کوتاه و کمارتفاعی دارند، نصب افقی تله در سطح یا نزدیک بستر کاشت، نتیجه بهتری نسبت به نصب عمودی میدهد.
- مکان نصب: تلهها را در نزدیکی ورودیهای هوا (مانند درها و دریچههای تهویه) و نزدیک گیاهان حساس نصب کنید، اما طوری قرار دهید که بین درِ ورودی و گیاهان حساس باشند تا آفات قبل از رسیدن به گیاهان به دام بیفتند.
تراکم توصیهشده تله در واحد سطح
میزان تراکم تله بسته به هدف (پایش ساده یا تلهگذاری انبوه) و نوع آفت متفاوت است:
- برای پایش عمومی آفات در گلخانههای گل و گیاه زینتی، حداقل یک تله زرد به ازای هر ۹۳۰ متر مربع سطح کشت توصیه شده است.
- در صورت پایش اختصاصی سفیدبالک یا مگس سفید در محصولات حساس، تراکم به یک تله به ازای هر ۹۳ متر مربع افزایش مییابد.
- در مزارع تجاری اروپا، تراکم رایج پایش با تلههای زرد حدود یک تله به ازای هر ۲۰۰ متر مربع گزارش شده است.
- برای تریپس با تله آبی، تراکم بالاتری در حدود یک تله به ازای هر ۲ تا ۳ متر مربع توصیه شده که عملاً تلهگذاری انبوه محسوب میشود، نه صرفاً پایش.
تفاوت زیاد میان این اعداد نشان میدهد هدف از نصب تله (شناسایی زودهنگام در برابر کاهش مستقیم جمعیت) باید پیش از تعیین تراکم مشخص شود.
اشتباهات رایج در استفاده از کارتهای چسبی رنگی
- اتکای کامل به تله بدون بازدید گیاه: شمارش بالای حشره روی تله همیشه به معنای نیاز فوری به کنترل نیست؛ همواره باید داده تله را با بازرسی مستقیم گیاه ترکیب کرد.
- جهتگیری نادرست تله: استفاده از تله عمودی برای مگسهایی که لاروشان در خاک زندگی میکند، یا تله افقی برای آفات پروازی بالای پوشش تاج گیاه، باعث کاهش شدید دقت پایش میشود.
- عدم جابهجایی تله همزمان با رشد گیاه: اگر تله در ارتفاع ثابت باقی بماند، بهسرعت زیر پوشش تاج گیاه مدفون شده و کارایی خود را از دست میدهد.
- تفسیر نادرست حشرات صید شده: مگس سفید یا سفیدبالک روی چسب، رنگ خود را از دست میدهد و ممکن است با تریپس اشتباه گرفته شود؛ همچنین حشرات مفید مانند زنبورهای پارازیتوئید نیز ممکن است روی تله دیده شوند که نباید با آفت اشتباه شوند.
- نادیده گرفتن اختلال ناشی از باد و تهویه: جریان هوا و فنهای تهویه میتوانند پرواز حشرات را کاهش داده و عدد صید تله را بهطور موقت پایین نشان دهند، بدون آنکه جمعیت واقعی آفت کاهش یافته باشد.
مزایا و محدودیتهای تلههای چسبی
- مزایا: کارتهای چسبی ابزاری کمهزینه، ساده برای استفاده و بدون نیاز به سم هستند که امکان شناسایی زودهنگام آفت، ردیابی روند جمعیت در طول زمان و تعیین جهت مهاجرت آفت به داخل گلخانه، مزرعه یا باغ را فراهم میکنند. این دادهها پایه تصمیمگیری برای اقدامات کنترلی هدفمند هستند و میتوانند مصرف حشرهکش را کاهش دهند.
- محدودیتها: تلهها معمولاً حشرات بالغ را صید میکنند و اطلاعاتی از مراحل نابالغ (تخم، لارو، شفیره) که اغلب عامل اصلی خسارتاند، ارائه نمیدهند. همچنین رابطه میان تعداد حشره روی تله و تراکم واقعی آفت روی گیاه همیشه خطی و قابلپیشبینی نیست؛ در یک مطالعه روی تریپس انبه، همبستگی میان صید تریپس روی تله رنگی و تراکم واقعی آنها در گلآذین ضعیف و از نظر آماری معنیدار نبود. افزون براین، تلههای چسبی رنگی میتوانند حشرات مفید مانند گردهافشانها و دشمنان طبیعی آفات را نیز به دام بیندازند؛ در پژوهش مذکور، تلههای زرد اثر منفی محسوسی بر دشمنان طبیعی داشتند.
منابع
+Carrillo-Arámbula, L., Infante, F., Cavalleri, A., Gómez, J., Ortiz, J. A., Fanson, B. G., & González, F. J. (2022). Colored sticky traps for monitoring phytophagous thrips (Thysanoptera) in mango agroecosystems, and their impact on beneficial insects. PLOS ONE, 17(11), e0276865.
+International Pest Control Magazine. (2021, July 2). Monitoring and trapping with sticky traps, what's new?
+NC State Extension. (2019). Insects found on yellow sticky traps in the greenhouse. NC State Extension Publications.
+Oregon State University Extension Service. (n.d.). Use of yellow sticky traps in greenhouses. Ornamentals Northwest Newsletter, 12(3).
بخش نظرات
دیدگاهتان را در ارتباط با این مطلب آموزشی بنویسید!